Kabızlık Neden Olur? Uzun Vadeli Çözüm Önerileri

Kabızlık, dışkılamanın seyrekleşmesi, dışkının sertleşmesi ya da tuvalette zorlanma ve tam boşalamama hissi gibi şikâyetlerle kendini gösteren ve her yaştan insanı etkileyebilen oldukça yaygın bir sindirim sistemi sorunudur. Çoğu zaman beslenme ve yaşam alışkanlıklarıyla ilişkili olan kabızlık, kısa süreli olduğunda genellikle basit önlemlerle düzelir. Ancak şikâyetler aylarca sürdüğünde kronik kabızlık olarak adlandırılır ve günlük yaşamı belirgin şekilde olumsuz etkileyebilir. Bazen de altta yatan bir hastalığın belirtisi olabilir. Bu yazıda kabızlığın nedenlerini, hangi durumlarda ciddiye alınması gerektiğini, tanı ve tedavi yaklaşımlarını ve bağırsak sağlığını uzun vadede destekleyen önerileri ele alıyoruz.

Kabızlık nedir?

Dışkılama sıklığı kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Günde birkaç kez tuvalete çıkmak da, birkaç günde bir tuvalete çıkmak da sağlıklı kabul edilebilir. Bu nedenle kabızlık yalnızca dışkılama sayısıyla tanımlanmaz. Genel olarak aşağıdaki şikâyetlerden birkaçının bulunması kabızlık olarak değerlendirilir:

• Haftada üç kereden az dışkılama
• Sert, kuru ya da topak topak dışkı
• Dışkılama sırasında aşırı ıkınma ve zorlanma
• Tuvaletten sonra tam boşalamama hissi
• Makatta tıkanıklık hissi
• Dışkılamak için el yardımına ihtiyaç duyma

Bu şikâyetler en az üç aydır devam ediyorsa kronik kabızlıktan söz edilir.

Kabızlık neden olur?

Kalın bağırsak, sindirilen besinlerden suyu emer ve dışkıyı oluşturur. Bağırsak hareketleri yavaşladığında dışkı bağırsakta daha uzun süre kalır, daha fazla su emilir ve dışkı sertleşir. Bu sürece katkıda bulunan pek çok etken vardır.

Yaşam tarzına bağlı nedenler

• Yetersiz lif tüketimi: Sebze, meyve, tam tahıl ve baklagillerden fakir beslenme
• Az sıvı alımı: Yeterince su içmemek dışkının sertleşmesine yol açar.
• Hareketsizlik: Fiziksel aktivitenin azlığı bağırsak hareketlerini yavaşlatır.
• Tuvalet ihtiyacını erteleme: Dışkılama isteğinin sık sık bastırılması zamanla bu refleksi zayıflatır.
• Rutin değişiklikleri: Seyahat, iş temposu, düzensiz öğünler ve uyku düzeninin bozulması

İlaçlar

Bazı ilaçlar kabızlığa neden olabilir. Bunlar arasında güçlü ağrı kesiciler, demir ve kalsiyum içeren takviyeler, bazı antidepresanlar, alerji ilaçları, bazı tansiyon ilaçları, alüminyum içeren mide ilaçları ve idrar söktürücüler sayılabilir. İlaçlarınızın kabızlık yaptığından şüpheleniyorsanız, ilacı kendi başınıza bırakmak yerine hekiminize danışmalısınız.

Hastalıklar ve özel durumlar

• Huzursuz bağırsak sendromu
• Hipotiroidi
• Diyabet
• Parkinson hastalığı, multipl skleroz ve omurilik hastalıkları gibi nörolojik hastalıklar
• Kanda kalsiyum yüksekliği veya potasyum düşüklüğü
• Hemoroid ve anal fissür: Dışkılama sırasında ağrı, kişinin tuvaletten kaçınmasına ve kabızlığın artmasına yol açabilir.
• Pelvik taban kaslarının uyumsuz çalışması
• Kalın bağırsakta daralmaya yol açan durumlar, polipler ve tümörler
• Gebelik
• İleri yaş

Kabızlığın olası sonuçları

Uzun süre devam eden ve tedavi edilmeyen kabızlık bazı sorunlara yol açabilir:

• Hemoroid (basur) oluşumu veya var olan hemoroidin kötüleşmesi
• Anal fissür, yani makatta çatlak ve yırtık
• Rektal prolapsus: Aşırı ıkınma sonucu bağırsağın son kısmının dışarı sarkması
• Fekal impaksiyon: Sertleşmiş dışkının bağırsakta tıkaç oluşturması, özellikle yaşlılarda ve yatağa bağımlı kişilerde
• Karın ağrısı, şişkinlik ve yaşam kalitesinde düşüş

Kabızlık nasıl teşhis edilir?

Kabızlık tanısı, büyük ölçüde hekimin ayrıntılı değerlendirmesine dayanır. Hekiminiz şikâyetlerinizin ne zamandır sürdüğünü, dışkılama sıklığınızı ve dışkının yapısını, beslenme alışkanlıklarınızı, kullandığınız ilaçları ve eşlik eden hastalıklarınızı sorar. Karın muayenesi ve gerektiğinde makat muayenesi yapılır.

Alarm belirtisi olmayan genç kişilerde çoğu zaman ileri tetkik gerekmez. Gerekli görülen durumlarda şu testler istenebilir:

• Kan tahlilleri: Tam kan sayımı, tiroid fonksiyonları, kan şekeri ve kalsiyum düzeyi
• Kolonoskopi: Kalın bağırsağın kamerayla incelenmesidir. 50 yaşın üzerinde yeni başlayan kabızlıkta, alarm belirtilerinin varlığında veya ailede kalın bağırsak kanseri öyküsü bulunduğunda önerilir.
• Özel fonksiyon testleri: Tedaviye dirençli kronik kabızlıkta bağırsak geçiş süresi ölçümü, anorektal manometri veya dışkılama sırasında görüntüleme yapılabilir.

Kabızlık tedavisi

Tedavinin temelini yaşam tarzı ve beslenme değişiklikleri oluşturur. Bu önlemler yeterli olmadığında hekim, ilaç tedavisi ve diğer yöntemleri devreye sokabilir.

Lifli beslenme

Lif, dışkının hacmini artırır, su tutmasını sağlar ve bağırsak hareketlerini kolaylaştırır. Lifli beslenme için şu önerileri dikkate alabilirsiniz:

• Her öğünde sebze ve meyveye yer verin; meyveleri mümkünse kabuklarıyla tüketin.
• Beyaz ekmek yerine tam buğday, çavdar veya yulaf ekmeğini tercih edin.
• Kuru fasulye, nohut ve mercimek gibi baklagilleri haftalık beslenmenize ekleyin.
• Bulgur, yulaf ve esmer pirinç gibi tam tahılları tüketin.
• Erik, kayısı ve incir gibi kuru meyveler ve bunların suyu bazı kişilerde rahatlatıcı olabilir.

Lif miktarını birden artırmak gaz ve şişkinliğe yol açabilir. Bu nedenle değişiklikleri birkaç hafta içinde, kademeli olarak yapmanız önerilir.

Beslenmeyle yeterli lif alamayan kişilerde hekim, eczanede bulunan lif takviyelerini de önerebilir. Bu ürünlerin yeterli sıvıyla alınması gerekir; aksi hâlde şikâyetleri artırabilir. Ayrıca bazı lif takviyeleri diğer ilaçların emilimini etkileyebildiğinden kullanım zamanlaması konusunda hekiminizin veya eczacınızın önerilerine uymanız önemlidir. Unutmayın ki lifli beslenme kısa süreli bir kür değil, bağırsak sağlığını uzun vadede destekleyen kalıcı bir alışkanlık olmalıdır.

Yeterli sıvı alımı

Lif, ancak yeterli sıvıyla birlikte etkili olur. Gün içinde düzenli olarak su içmeye özen gösterin. Kalp veya böbrek hastalığı nedeniyle sıvı kısıtlaması olan kişiler, sıvı miktarını hekimleriyle birlikte belirlemelidir.

Fiziksel aktivite

Düzenli yürüyüş, bisiklet ve yüzme gibi egzersizler bağırsak hareketlerini uyarır. Gün içinde uzun süre oturmaktan kaçınmak ve hareketi artırmak da yararlıdır.

Tuvalet alışkanlıkları

• Dışkılama isteği geldiğinde ertelemeyin.
• Bağırsak hareketlerinin doğal olarak arttığı sabah kahvaltısından sonraki zaman dilimini değerlendirin.
• Tuvalette ayaklarınızın altına küçük bir tabure koyarak dizlerinizi kalçanızdan yukarıda tutmak, dışkılamayı kolaylaştırabilir.
• Tuvalette aşırı uzun süre oturmaktan ve şiddetli ıkınmaktan kaçının.

İlaç tedavisi

Yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmadığında hekiminiz dışkı yumuşatıcı, hacim artırıcı veya bağırsak hareketlerini uyaran ilaçlar önerebilir. Bu ilaçların türü ve kullanım süresi kişiye göre belirlenir. Müshil ilaçlarının hekim kontrolü olmadan, uzun süreli ve gelişigüzel kullanımı sıvı ve tuz dengesinde bozulmaya yol açabilir. Bu nedenle reçetesiz ilaçları da uzun süre kullanmadan önce hekiminize danışmanız önemlidir.

Diğer tedavi yöntemleri

Pelvik taban kaslarının uyumsuz çalışmasına bağlı kabızlıkta biyofeedback adı verilen özel bir egzersiz ve eğitim yöntemi uygulanabilir. Altta yatan bir hastalık saptanırsa, o hastalığa yönelik tedavi planlanır. Cerrahi tedavi ise yalnızca çok seçilmiş durumlarda gündeme gelir.

Çocuklarda, gebelerde ve yaşlılarda kabızlık

Çocuklarda kabızlık sık görülür ve çoğu zaman tuvalet eğitimi dönemi, okul başlangıcı veya beslenme alışkanlıklarıyla ilişkilidir. Ağrılı dışkılama çocuğun tuvaletten kaçınmasına ve bir kısır döngüye yol açabilir. Çocuğunuzda uzun süren kabızlık varsa çocuk hekimine başvurmanız önerilir.

Gebelikte hormonal değişiklikler ve demir takviyeleri kabızlığı artırabilir. Bu dönemde kullanılacak ilaçlar konusunda mutlaka hekiminize danışmalısınız.

Yaşlılarda hareketsizlik, az sıvı alımı, çok sayıda ilaç kullanımı ve eşlik eden hastalıklar kabızlık riskini artırır. Yeni başlayan kabızlığın bu yaş grubunda mutlaka değerlendirilmesi gerekir.

Bağırsak sağlığınızı korumak için öneriler

• Lif açısından zengin, çeşitli ve dengeli beslenin.
• Gün boyu yeterli su için.
• Haftanın çoğu gününde fiziksel olarak aktif olun.
• Öğünlerinizi ve tuvalet alışkanlıklarınızı mümkün olduğunca düzenli tutun.
• Yoğurt ve kefir gibi fermente süt ürünlerine beslenmenizde yer verebilirsiniz.
• Stresle başa çıkma yolları geliştirin; stres bağırsak işlevlerini etkileyebilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmanız önerilir:

• Yaşam tarzı değişikliklerine rağmen birkaç haftadır süren kabızlık
• 50 yaşından sonra yeni başlayan ya da belirgin şekilde değişen bağırsak alışkanlığı
• Kabızlık ve ishalin dönüşümlü olarak görülmesi
• Dışkıda kan, dışkı çapında belirgin incelme ya da makattan kanama
• Açıklanamayan kilo kaybı, iştahsızlık veya kansızlık
• Ailede kalın bağırsak kanseri ya da iltihabi bağırsak hastalığı öyküsü
• Dışkılama sırasında şiddetli ağrı
• Müshil ilaçlarına sürekli ihtiyaç duyma

Şiddetli karın ağrısı, karında belirgin şişlik, kusma, gaz ve dışkı çıkaramama birlikte görülüyorsa bu durum bağırsak tıkanıklığının belirtisi olabilir; vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Kabızlık şikâyetlerinizin nedeninin belirlenmesi ve size uygun tedavi planının oluşturulması için hekim muayenesi gereklidir. Aile hekiminiz ilk değerlendirmeyi yapabilir; uzun süren, tedaviye dirençli ya da alarm belirtisi taşıyan durumlarda Gastroenteroloji uzmanları ile görüşmeniz önerilir.