Helikobakter Pilori Testi ve Tedavisi

Helikobakter pilori, midenin asitli ortamında yaşayabilen, spiral biçimli bir bakteridir ve halk arasında kısaca “mide mikrobu” olarak bilinir. Dünya nüfusunun önemli bir kısmında, ülkemizde ise yetişkinlerin yarısından fazlasında bulunduğu tahmin edilmektedir. Bu bakteriyi taşıyan kişilerin çoğu hayatı boyunca hiçbir şikâyet yaşamaz. Ancak bazı kişilerde kronik gastrit, mide ve onikiparmak bağırsağı ülseri gibi sorunlara yol açabilir ve uzun vadede mide kanseri riskini artırabilir. Bu yazıda helikobakter pilori enfeksiyonunun nasıl bulaştığını, hangi testlerle saptandığını, tedavi sürecini ve tedavi sonrası nelere dikkat edilmesi gerektiğini ele alıyoruz.

Helikobakter pilori nedir?

Mide, sindirime yardımcı olan güçlü bir asit üretir ve bu asit pek çok mikrobun yaşamasına izin vermez. Helikobakter pilori ise ürettiği özel bir enzim sayesinde çevresindeki asidi nötralize edebilir ve mide duvarını kaplayan mukus tabakasının altına yerleşerek yıllarca yaşayabilir. Bakteri mide iç yüzeyinde süregen bir iltihaplanmaya neden olur ve midenin kendisini asitten koruyan mekanizmalarını zayıflatır.

Nasıl bulaşır?

Bulaşma yolu tam olarak aydınlatılamamış olsa da bakterinin büyük ölçüde çocukluk çağında, aile içinde kişiden kişiye geçtiği düşünülmektedir. Olası bulaşma yolları şunlardır:

• Ağız yoluyla, tükürük gibi vücut sıvıları aracılığıyla
• Dışkıyla kirlenmiş su ve yiyecekler
• Kalabalık yaşam koşulları ve yetersiz hijyen

Bu nedenle el yıkama, temiz içme suyu kullanımı ve gıda hijyeni bulaş riskini azaltmada önemlidir.

Helikobakter pilori hangi sorunlara yol açar?

Enfeksiyonun yol açabileceği başlıca sağlık sorunları şunlardır:

• Kronik gastrit: Bakteri taşıyan hemen herkeste mide iç yüzeyinde bir miktar iltihap bulunur. Bu durum çoğu zaman belirti vermez.
• Mide ülseri ve onikiparmak bağırsağı ülseri: Ülserlerin önemli bir kısmından bu bakteri sorumludur. Bakteri tedavi edildiğinde ülserin tekrarlama riski belirgin şekilde azalır.
• Mide kanseri: Uzun süreli enfeksiyon, bazı kişilerde mide mukozasında atrofi ve hücre değişikliklerine yol açarak mide kanseri riskini artırabilir.
• MALT lenfoma: Midede görülen nadir bir lenf bezi tümörüdür ve bakteri ile ilişkilidir.
• Diğer durumlar: Açıklanamayan demir eksikliği anemisi, B12 eksikliği ve bazı kan pulcuğu düşüklüklerinde de bakterinin rolü olabilir.

Belirtileri nelerdir?

Helikobakter pilori enfeksiyonu olan kişilerin büyük çoğunluğunda hiçbir belirti görülmez. Belirti verdiğinde genellikle gastrit ya da ülsere bağlı şikâyetler ortaya çıkar:

• Mide bölgesinde yanma ya da kemirici tarzda ağrı, özellikle açken veya gece artan
• Şişkinlik ve geğirme
• Bulantı
• İştahsızlık ve çabuk doyma
• Hazımsızlık
• Açıklanamayan kilo kaybı

Bu belirtiler başka pek çok sindirim sistemi hastalığında da görülebildiğinden, yalnızca şikâyetlere bakarak enfeksiyon olup olmadığını anlamak mümkün değildir. Tanı için mutlaka test yapılması gerekir.

Helikobakter pilori testleri

Helikobakter pilori enfeksiyonunu saptamak için birkaç farklı test yöntemi kullanılır. Hangi testin seçileceği; yaşınıza, şikâyetlerinize, alarm belirtisi olup olmamasına ve daha önce tedavi alıp almadığınıza göre hekiminiz tarafından belirlenir.

Endoskopi gerektirmeyen testler

• Üre nefes testi: Özel bir solüsyon içtikten sonra verdiğiniz nefes örneği analiz edilir. Aktif enfeksiyonu gösteren, güvenilir ve kolay uygulanan bir yöntemdir. Hem tanıda hem de tedavi sonrası kontrolde sık kullanılır.
• Dışkıda antijen testi: Dışkı örneğinde bakteriye ait parçalar aranır. Aktif enfeksiyonu gösterir ve tedavi sonrası kontrol için de kullanılabilir.
• Kanda antikor testi: Bakteriyle daha önce karşılaşılıp karşılaşılmadığını gösterir. Ancak tedavi sonrasında da uzun süre pozitif kalabildiğinden aktif enfeksiyonu ayırt edemez. Bu nedenle tanıda ve tedavi kontrolünde genellikle tercih edilmez.

Endoskopi ile yapılan testler

İleri yaşta yeni başlayan şikâyetler, kilo kaybı, kanama, yutma güçlüğü veya ailede mide kanseri öyküsü gibi durumlarda üst gastrointestinal endoskopi önerilir. Bu işlem sırasında mide iç yüzeyi doğrudan görülür ve alınan biyopsi örneklerinde bakteri araştırılır. Biyopsi örneklerinde hızlı üreaz testi, patolojik inceleme ve gerekirse kültür yapılabilir. Kültür, bakterinin hangi antibiyotiklere duyarlı olduğunu göstererek tedavinin planlanmasına yardımcı olabilir.

Test öncesi dikkat edilmesi gerekenler

Bazı ilaçlar test sonuçlarını etkileyerek yanlış negatif sonuca yol açabilir:

• Mide asidini azaltan ilaçlar (özellikle proton pompası inhibitörleri) testten belirli bir süre önce bırakılmalıdır.
• Antibiyotikler ve bizmut içeren ilaçlar da sonuçları etkileyebileceğinden, testten bir süre önce kullanılmamış olmaları gerekir.

Hangi ilacı ne kadar süre önce bırakmanız gerektiğini hekiminize ya da testi yapacak birime mutlaka sorun. Düzenli kullandığınız ilaçları kendi başınıza bırakmayın.

Kimler test yaptırmalı?

Herkesin rutin olarak helikobakter pilori testi yaptırması gerekmez. Test genellikle şu durumlarda önerilir:

• Aktif ya da geçirilmiş mide veya onikiparmak bağırsağı ülseri
• Uzun süren hazımsızlık ve mide ağrısı şikâyetleri
• Ailede mide kanseri öyküsü
• Uzun süre ağrı kesici veya aspirin kullanması planlanan kişiler
• Açıklanamayan demir eksikliği anemisi veya B12 eksikliği
• Mide MALT lenfoması
• Erken evre mide kanseri nedeniyle tedavi görmüş kişiler

Helikobakter pilori tedavisi

Helikobakter pilori saptanan kişilerde genellikle tedavi önerilir. Tedavinin amacı bakteriyi midede tamamen yok etmektir. Bu işleme eradikasyon tedavisi denir.

Tedavi nasıl uygulanır?

Tedavide tek bir ilaç yeterli değildir. Genellikle mide asidini azaltan bir ilaçla birlikte iki ya da daha fazla antibiyotikten oluşan kombinasyonlar kullanılır; bazı tedavi şemalarına bizmut içeren ilaçlar da eklenir. Tedavi genellikle birkaç gün ile iki hafta arasında sürer. Hangi tedavi şemasının uygulanacağına, bölgedeki antibiyotik direnci, daha önce kullandığınız antibiyotikler ve alerjileriniz göz önünde bulundurularak hekiminiz karar verir.

Tedavide başarı için önemli noktalar

• İlaçları eksiksiz kullanın: Tedavinin başarısı, ilaçların önerilen zamanlarda ve sürenin sonuna kadar düzenli kullanılmasına bağlıdır. Kendinizi iyi hissetseniz bile tedaviyi yarım bırakmayın.
• Yan etkileri hekiminize bildirin: Ağızda metalik tat, bulantı, ishal, dışkı renginde koyulaşma gibi yan etkiler görülebilir. Çoğu hafif ve geçicidir. Ancak şiddetli ishal, döküntü veya alerjik reaksiyon durumunda hekiminize başvurun.
• Alkolden kaçının: Tedavide kullanılan bazı antibiyotiklerle birlikte alkol alınması ciddi yan etkilere yol açabilir.
• Sigarayı bırakın: Sigara tedavinin başarısını olumsuz etkileyebilir.

Antibiyotik direnci

Son yıllarda helikobakter pilori tedavisinde kullanılan bazı antibiyotiklere karşı direnç artmıştır. Bu durum, tedavinin ilk denemede başarısız olabilmesine neden olabilir. Gereksiz antibiyotik kullanımından kaçınmak, hem bu bakterinin hem de diğer enfeksiyonların tedavisini kolaylaştırır.

Tedavi sonrası kontrol neden önemlidir?

Tedavi tamamlandıktan sonra bakterinin gerçekten yok edilip edilmediğinin kontrol edilmesi önerilir. Bunun için genellikle üre nefes testi veya dışkıda antijen testi kullanılır. Kontrol testinin, tedavi bittikten belirli bir süre sonra ve mide asidi baskılayıcı ilaçlar uygun süre önce bırakılarak yapılması gerekir; aksi hâlde sonuç yanıltıcı olabilir.

Kontrol testi pozitif çıkarsa, hekiminiz farklı ilaçlardan oluşan ikinci bir tedavi şeması planlar. Tekrarlayan başarısızlıklarda endoskopi ile kültür alınarak bakterinin hangi antibiyotiklere duyarlı olduğu araştırılabilir.

Bakteri başarıyla yok edildikten sonra yetişkinlerde yeniden enfeksiyon gelişmesi görece nadirdir.

Günlük yaşam ve beslenme

Belirli bir yiyeceğin helikobakter pilori enfeksiyonunu tedavi ettiği bilimsel olarak gösterilmemiştir. Bitkisel ürünler, probiyotikler veya çeşitli doğal karışımlar tıbbi tedavinin yerini tutmaz. Bazı probiyotiklerin antibiyotiklere bağlı ishal gibi yan etkileri azaltabileceğine dair çalışmalar bulunsa da kullanmadan önce hekiminize danışmanız önerilir.

Tedavi sürecinde mide şikâyetlerinizi artıran yağlı, çok baharatlı yiyeceklerden, alkol ve sigaradan uzak durmanız, az ve sık öğünlerle beslenmeniz rahatlamanıza yardımcı olabilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmanız önerilir:

• Birkaç haftadır süren ya da sık tekrarlayan mide ağrısı, şişkinlik ve hazımsızlık
• Daha önce ülser geçirdiyseniz ve şikâyetleriniz yeniden başladıysa
• Ailenizde mide kanseri öyküsü varsa
• Açıklanamayan kansızlık veya B12 eksikliği saptandıysa
• Tedavi sonrasında şikâyetleriniz devam ediyorsa ya da kontrol testi yaptırmadıysanız

Aşağıdaki alarm belirtileri ise vakit kaybetmeden değerlendirme gerektirir:

• Açıklanamayan kilo kaybı
• Yutma güçlüğü
• Sürekli kusma

Kanlı veya kahve telvesi görünümünde kusma, siyah ve katran kıvamında dışkılama, ani başlayan şiddetli karın ağrısı, baş dönmesi veya bayılma, mide kanaması ya da ülser delinmesi gibi acil durumların belirtisi olabilir; bu durumda hemen 112'yi arayın.

Helikobakter pilori enfeksiyonunun tanısı, tedavi şemasının seçimi ve tedavi sonrası kontrol mutlaka hekim tarafından planlanmalıdır. Gastrit ve mide ülseri gibi ilişkili sorunların değerlendirilmesi için aile hekiminize ya da Gastroenteroloji uzmanları ile görüşebilirsiniz.