Gastrit Nedir? Mide Ağrısının Sık Nedenleri

Gastrit, midenin iç yüzeyini kaplayan koruyucu tabakanın, yani mide mukozasının iltihaplanması anlamına gelir ve mide ağrısı ile hazımsızlık şikâyetlerinin en sık nedenlerinden biridir. Halk arasında “mide iltihabı” olarak da bilinen gastrit, ani başlayıp kısa sürede geçebileceği gibi yıllarca sürebilen kronik bir seyir de gösterebilir. Bazı kişilerde belirgin şikâyetlere yol açarken bazılarında hiçbir belirti vermeden yalnızca endoskopi sırasında fark edilir. Bu yazıda gastritin ne olduğunu, sık görülen nedenlerini, belirtilerini, tanı yöntemlerini ve gastrit tedavisinde izlenen yolları ele alıyoruz.

Gastrit nedir?

Mide, besinleri sindirmek için güçlü bir asit ve sindirim enzimleri üretir. Mide duvarı ise kendisini bu asitten koruyan bir mukus tabakası ve özel hücrelerle kaplıdır. Bu koruyucu sistem çeşitli nedenlerle zayıfladığında ya da hasar gördüğünde mide iç yüzeyi tahriş olur ve iltihaplanır. Bu duruma gastrit denir.

Gastrit genel olarak iki gruba ayrılır:

• Akut gastrit: Aniden başlar ve genellikle kısa sürelidir. Ağrı kesici kullanımı, aşırı alkol tüketimi, ciddi stres durumları veya bazı enfeksiyonlar sonrasında ortaya çıkabilir.
• Kronik gastrit: Yavaş gelişir ve uzun süre devam eder. En sık nedeni helikobakter pilori enfeksiyonudur. Zamanla mide mukozasında incelme (atrofi) gibi değişikliklere yol açabilir.

Gastrit, endoskopide görülen bulgulara ve biyopsi sonuçlarına göre farklı alt türlere de ayrılabilir. Ancak günlük kullanımda “gastrit” kelimesi zaman zaman mideyle ilgili her türlü hazımsızlık şikâyeti için de kullanılır. Oysa hazımsızlık yaşayan herkeste gastrit bulunmaz; bu şikâyetlerin başka nedenleri de olabilir.

Gastritin sık nedenleri

Helikobakter pilori enfeksiyonu

Helikobakter pilori, midenin asitli ortamında yaşayabilen bir bakteridir ve dünya genelinde ve ülkemizde oldukça yaygındır. Genellikle çocukluk çağında bulaşır ve tedavi edilmezse yıllarca midede kalabilir. Bu bakteri kronik gastritin en sık nedenidir. Uzun vadede mide ve onikiparmak bağırsağı ülserine, ileri yaşlarda ise mide kanseri riskinde artışa zemin hazırlayabilir.

Ağrı kesici ilaçlar

Steroid olmayan antiinflamatuvar ilaçlar olarak bilinen ağrı kesici ve romatizma ilaçları ile düşük dozda da olsa düzenli kullanılan aspirin, mide mukozasının koruyucu mekanizmalarını zayıflatabilir. Bu ilaçların uzun süreli ya da yüksek miktarda kullanımı gastrit ve ülser riskini artırır. Özellikle ileri yaştakilerde, daha önce ülser geçirmiş olanlarda ve kan sulandırıcı ilaç kullananlarda risk daha yüksektir.

Diğer nedenler

• Aşırı alkol tüketimi
• Sigara kullanımı
• Ciddi hastalıklar, büyük ameliyatlar, yanıklar ve yoğun bakım süreçleri gibi fiziksel stres durumları
• Otoimmün gastrit: Bağışıklık sisteminin mide hücrelerine saldırmasıyla gelişir ve B12 eksikliğine yol açabilir.
• Safranın mideye geri kaçması (safra reflüsü)
• Bazı viral, bakteriyel veya mantar enfeksiyonları
• Crohn hastalığı gibi bazı sistemik hastalıklar

Gastrit belirtileri

Gastritin belirtileri kişiden kişiye değişir. Bazı kişilerde hiçbir şikâyet olmazken, bazılarında günlük yaşamı etkileyen belirtiler görülebilir:

• Mide bölgesinde, yani göğüs kemiğinin hemen altında yanıcı ya da kemirici tarzda mide ağrısı
• Yemeklerden sonra çabuk doyma ve midede dolgunluk hissi
• Şişkinlik ve geğirme
• Bulantı, bazen kusma
• İştahsızlık
• Hazımsızlık
• Mide ağrısının yemekle artması veya azalması

Gastrit kanamaya yol açtığında siyah, katran kıvamında dışkılama veya kahve telvesi görünümünde kusma görülebilir. Bu durum acil değerlendirme gerektirir.

Mide ağrısının diğer nedenleri

Mide bölgesinde hissedilen ağrının her zaman gastritten kaynaklanmadığını bilmek önemlidir. Benzer şikâyetlere yol açabilen diğer durumlar şunlardır:

• Mide veya onikiparmak bağırsağı ülseri
• Reflü hastalığı
• Fonksiyonel dispepsi, yani yapısal bir neden bulunmayan hazımsızlık
• Safra kesesi taşı ve safra kesesi iltihabı
• Pankreas iltihabı
• Karaciğer hastalıkları
• Huzursuz bağırsak sendromu
• Nadiren mide kanseri
• Kalp kaynaklı ağrılar: Özellikle bazı kalp krizleri, mide ağrısı ve hazımsızlık şeklinde kendini gösterebilir.

Bu nedenle uzun süren ya da farklı özellikte olan mide ağrılarında kendi kendinize ilaç kullanmak yerine hekime başvurmanız önemlidir.

Gastrit nasıl teşhis edilir?

Hekiminiz şikâyetlerinizi, ne zamandır sürdüğünü, kullandığınız ilaçları, alkol ve sigara alışkanlıklarınızı sorar ve karın muayenesi yapar. Ardından gerekli görülen testler planlanır:

• Helikobakter pilori testleri: Nefes testi, dışkıda antijen testi veya endoskopi sırasında alınan biyopsi ile bakteri araştırılır.
• Kan tahlilleri: Kansızlık ve B12 eksikliği gibi olası sonuçlar değerlendirilir.
• Üst gastrointestinal endoskopi: Mide iç yüzeyi ince bir kamerayla doğrudan incelenir ve gerekirse biyopsi alınır. Gastritin türünün ve yaygınlığının belirlenmesinde, ülser ve diğer hastalıkların ayırt edilmesinde en değerli yöntemdir.

Endoskopi herkese gerekmez. İleri yaşta yeni başlayan şikâyetler, alarm belirtilerinin varlığı, ailede mide kanseri öyküsü veya tedaviye yanıt alınamaması gibi durumlarda önerilir.

Gastrit tedavisi

Gastrit tedavisi, altta yatan nedene yöneliktir. Nedenin ortadan kaldırılması, çoğu zaman mide mukozasının iyileşmesini sağlar.

Nedene yönelik tedavi

• Helikobakter pilori enfeksiyonu: Bakteri saptanırsa, birden fazla antibiyotik ve mide asidini azaltan ilaçlardan oluşan bir kombinasyon tedavisi uygulanır. Tedavinin hekimin önerdiği süre boyunca eksiksiz tamamlanması ve sonrasında bakterinin yok edilip edilmediğinin kontrol edilmesi önemlidir.
• İlaçlara bağlı gastrit: Ağrı kesici ilaçların hekim kontrolünde azaltılması, kesilmesi ya da mideye daha az zarar veren seçeneklerle değiştirilmesi değerlendirilir. Düzenli aspirin veya kan sulandırıcı kullanıyorsanız ilacınızı kendi başınıza bırakmamalısınız.
• Alkol ve sigara: Bu alışkanlıkların bırakılması iyileşmeyi destekler.

Belirtilere yönelik tedavi

Mide asidini azaltan ilaçlar, mukozanın iyileşmesine yardımcı olur ve şikâyetleri hafifletir. Bu ilaçların türüne ve kullanım süresine hekiminiz karar verir. Uzun süreli asit baskılayıcı ilaç kullanımının bazı yan etkileri olabileceğinden, ilaçlar hekim kontrolünde kullanılmalı ve gereksiz yere uzatılmamalıdır.

Otoimmün gastrit

Otoimmün gastritte B12 eksikliği gelişebileceği için düzenli B12 takibi ve gerekirse tedavisi önemlidir. Bu hastalarda ayrıca belirli aralıklarla endoskopik takip önerilebilir.

Beslenme ve günlük yaşam önerileri

Gastrit için herkese uyan tek bir diyet bulunmamaktadır. Ancak aşağıdaki öneriler pek çok kişide şikâyetlerin azalmasına yardımcı olabilir:

• Az ve sık öğünlerle beslenin; uzun süre aç kalmaktan ve bir öğünde çok fazla yemekten kaçının.
• Yemeklerinizi yavaş yiyin ve iyi çiğneyin.
• Kızartmalar, çok yağlı ve aşırı baharatlı yiyecekler şikâyetlerinizi artırıyorsa bunları sınırlayın.
• Alkolden uzak durun, sigarayı bırakın.
• Kahve, koyu çay ve gazlı içeceklerin şikâyetlerinizi artırıp artırmadığını gözlemleyin.
• Haşlama, ızgara ve fırında pişirme gibi hafif pişirme yöntemlerini tercih edin.
• Ağrı kesicileri yalnızca gerektiğinde ve hekim önerisiyle kullanın.
• Stres yönetimi ve düzenli uyku genel sindirim sağlığınızı destekler.

Bitkisel karışımlar ve çeşitli “mide çayları” konusunda dikkatli olmalısınız. Bu ürünlerin etkinliği bilimsel olarak gösterilmemiştir ve bazıları kullandığınız ilaçlarla etkileşime girebilir.

Gastritin olası komplikasyonları

Tedavi edilmeyen ya da uzun süre devam eden gastrit bazı sorunlara yol açabilir:

• Mide ve onikiparmak bağırsağı ülseri
• Mide kanaması
• Kansızlık
• B12 eksikliği
• Atrofik gastrit ve bağırsak tipi hücre değişimi (intestinal metaplazi): Bu değişiklikler mide kanseri riskinde artışla ilişkilidir ve bazı kişilerde düzenli endoskopik takip gerektirebilir.

Bu komplikasyonların önlenmesinde helikobakter pilori enfeksiyonunun tedavisi ve düzenli takip önemli rol oynar.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmanız önerilir:

• Birkaç haftadır süren ya da sık tekrarlayan mide ağrısı ve hazımsızlık
• Reçetesiz ilaçlarla geçmeyen şikâyetler
• Düzenli olarak ağrı kesici kullanıyorsanız ve mide şikâyetleriniz varsa
• İştahsızlık ve çabuk doyma
• 50 yaşından sonra yeni başlayan mide şikâyetleri
• Ailenizde mide kanseri öyküsü bulunması

Aşağıdaki alarm belirtileri ise vakit kaybetmeden değerlendirme gerektirir:

• Açıklanamayan kilo kaybı
• Yutma güçlüğü
• Sürekli kusma
• Kansızlık belirtileri

Kanlı ya da kahve telvesi görünümünde kusma, siyah ve katran kıvamında dışkılama, ani başlayan şiddetli karın ağrısı, baş dönmesi ve bayılma gibi durumlar mide kanaması veya delinmesi gibi acil sorunlara işaret edebilir; bu durumda hemen 112'yi arayın. Göğse, kola ya da çeneye yayılan ve terlemeyle birlikte olan mide ağrısı da kalp krizi belirtisi olabileceğinden acil değerlendirme gerektirir.

Gastrit tanısı ve size uygun tedavi planı için hekim muayenesi gereklidir. Aile hekiminiz ilk değerlendirmeyi yapabilir; uzun süren, tekrarlayan ya da alarm belirtisi taşıyan şikâyetlerde Gastroenteroloji uzmanları ile görüşmeniz önerilir.