Göz Kuruluğu Neden Olur? Ekran Kullanımı ve Çözümler

Göz kuruluğu, gözün yüzeyini nemli ve sağlıklı tutan gözyaşı tabakasının yeterli miktarda üretilmemesi ya da çabuk buharlaşması sonucu ortaya çıkan, oldukça yaygın bir sorundur. Özellikle uzun saatler bilgisayar, telefon veya tablet ekranına bakanlarda sık görülen bu durum; batma, yanma, kızarıklık ve gün sonunda artan yorgunluk hissiyle kendini gösterir. Çoğu zaman basit önlemlerle hafifletilebilse de bazı durumlarda altta yatan başka bir hastalığın işareti olabilir. Bu yazıda göz kuruluğunun nedenlerini, belirtilerini, tanı ve tedavi yöntemlerini ve günlük hayatta neler yapabileceğinizi ele alıyoruz.

Göz kuruluğu nedir?

Gözyaşı yalnızca ağladığımızda akan bir sıvı değildir. Gözün ön yüzeyi, her göz kırpışımızda yenilenen ince bir gözyaşı filmiyle sürekli kaplıdır. Bu film üç katmandan oluşur: en dışta buharlaşmayı önleyen yağ tabakası, ortada sulu tabaka ve en içte gözyaşının göz yüzeyine tutunmasını sağlayan müköz tabaka. Bu katmanlardan herhangi birinde sorun olduğunda göz yüzeyi yeterince korunamaz ve tıp dilinde kuru göz sendromu olarak adlandırılan tablo ortaya çıkar.

Kuru göz iki ana mekanizmayla gelişebilir:

• Gözyaşı üretiminin azalması: Gözyaşı bezlerinin yeterince sıvı üretememesi.
• Gözyaşının hızlı buharlaşması: Göz kapağı kenarındaki yağ bezlerinin (meibom bezleri) işlevinin bozulmasıyla yağ tabakasının yetersiz kalması. Günümüzde en sık görülen tip budur.

Göz kuruluğunun nedenleri ve risk faktörleri

Göz kuruluğu çoğu zaman tek bir nedene bağlı değildir; birkaç etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar.

Ekran kullanımı

Ekrana odaklandığımızda göz kırpma sayımız belirgin şekilde azalır. Normalde dakikada 15-20 kez göz kırparken, ekrana bakarken bu sayı yarıya kadar düşebilir. Ayrıca kırpışlar çoğu zaman tam kapanmayan yarım kırpışlar şeklinde olur. Sonuçta gözyaşı filmi yeterince yenilenmez ve göz yüzeyi kurur. Ekranın göz hizasının üzerinde olması da göz açıklığını artırarak buharlaşmayı hızlandırır.

Diğer sık nedenler

• Yaş: 40 yaşından sonra gözyaşı üretimi doğal olarak azalır.
• Hormonal değişiklikler: Menopoz dönemindeki kadınlarda göz kuruluğu daha sık görülür.
• Çevresel etkenler: Klimalı ve ısıtmalı ortamlar, rüzgâr, sigara dumanı, kuru hava ve hava kirliliği.
• Kontakt lens kullanımı: Özellikle uzun süreli lens takılması gözyaşı dengesini bozabilir.
• Bazı ilaçlar: Alerji ilaçları (antihistaminikler), bazı tansiyon ilaçları, antidepresanlar ve sivilce tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar gözü kurutabilir.
• Sistemik hastalıklar: Sjögren sendromu, romatoid artrit, tiroid hastalıkları ve diyabet göz kuruluğuyla ilişkilidir.
• Göz kapağı sorunları: Blefarit (göz kapağı kenarı iltihabı), kapakların tam kapanmaması.
• Göz ameliyatları: Refraktif cerrahi sonrası bir süre göz kuruluğu yaşanabilir.

Göz kuruluğunun belirtileri

Belirtiler kişiden kişiye değişir ve gün içinde dalgalanma gösterebilir. En sık karşılaşılan şikâyetler şunlardır:

• Gözde batma, kum kaçmış gibi yabancı cisim hissi
• Göz yanması ve kaşıntı
• Kızarıklık
• Işığa karşı hassasiyet
• Özellikle ekrana bakarken ya da okurken dalgalanan, göz kırpınca düzelen bulanık görme
• Gün sonunda belirginleşen göz yorgunluğu
• Kontakt lens takmakta zorlanma
• Sabahları göz kapaklarında yapışıklık

Şaşırtıcı gelebilir ama göz kuruluğu bazen aşırı sulanmaya da neden olur. Kuruyan göz yüzeyi tahriş olduğunda refleks olarak bol miktarda gözyaşı üretilir; ancak bu sulu gözyaşı göz yüzeyini koruyacak niteliğe sahip olmadığından şikâyetler geçmez.

Göz kuruluğu nasıl teşhis edilir?

Göz kuruluğunun tanısı göz muayenesiyle konur. Göz doktoru önce şikâyetlerinizi, kullandığınız ilaçları, ekran sürenizi, lens kullanımınızı ve varsa genel sağlık sorunlarınızı sorgular. Ardından biyomikroskop adı verilen özel bir mikroskopla gözün ön yüzeyi ve göz kapakları incelenir.

Tanıda kullanılan başlıca testler şunlardır:

• Schirmer testi: Alt göz kapağına yerleştirilen ince bir şerit kâğıtla belirli sürede üretilen gözyaşı miktarı ölçülür.
• Gözyaşı kırılma zamanı: Boyalı bir damla damlatıldıktan sonra gözyaşı filminin ne kadar sürede bozulduğuna bakılır. Kısa süre, gözyaşının kalitesiz olduğunu gösterir.
• Göz yüzeyinin boyanması: Özel boyalarla göz yüzeyindeki hasarlı bölgeler görünür hâle getirilir.
• Meibom bezlerinin değerlendirilmesi: Göz kapağı kenarındaki yağ bezlerinin durumu incelenir.

Sistemik bir hastalıktan şüphelenilirse kan tetkikleri istenebilir ve ilgili branşlara yönlendirme yapılabilir.

Göz kuruluğu tedavisi

Tedavi, kuruluğun nedenine ve şiddetine göre kişiye özel planlanır. Amaç göz yüzeyini korumak, şikâyetleri azaltmak ve altta yatan nedeni kontrol altına almaktır. Tedavi kararı mutlaka muayene sonrasında göz doktorunca verilmelidir.

Suni gözyaşı ve nemlendirici damlalar

Hafif ve orta düzeydeki şikâyetlerde ilk basamak genellikle suni gözyaşı damlalarıdır. Bu damlalar gözyaşı filmini destekler ve göz yüzeyini nemlendirir. Sık kullanım gerekiyorsa koruyucu madde içermeyen tek dozluk ürünler tercih edilebilir. Gece kullanım için daha yoğun kıvamlı jel veya pomadlar önerilebilir. Hangi ürünün ve ne sıklıkta kullanılacağını doktorunuza danışmanız önemlidir.

Göz kapağı bakımı

Meibom bezi işlev bozukluğu veya blefarit varlığında ılık kompres ve göz kapağı temizliği tedavinin temel parçasıdır. Ilık kompres, bezlerdeki koyulaşmış yağın akışkanlaşmasına yardımcı olur. Ardından kapak kenarları uygun ürünlerle nazikçe temizlenir.

İlaç tedavileri ve diğer yöntemler

Daha belirgin olgularda göz yüzeyindeki iltihabı azaltan reçeteli damlalar, kısa süreli antiinflamatuvar tedaviler veya bazı durumlarda ağızdan alınan ilaçlar gündeme gelebilir. Gözyaşının gözde daha uzun kalmasını sağlamak için gözyaşı kanallarına küçük tıkaçlar (punktum tıkacı) yerleştirilebilir. Seçilmiş hastalarda meibom bezlerine yönelik ısı veya ışık temelli işlemler de uygulanabilir.

Neden olan durumun tedavisi

Göz kuruluğu kullandığınız bir ilaca bağlıysa doktorunuzla alternatifleri konuşmak, tiroid hastalığı veya romatizmal bir hastalık gibi altta yatan bir sorun varsa onun tedavisini düzenlemek şikâyetleri belirgin şekilde azaltabilir. Kendi kararınızla ilaç bırakmamanız gerektiğini unutmayın.

Tedavide sabır ve düzenli kullanım

Göz kuruluğu tedavisinde sonuçlar genellikle birkaç hafta içinde ortaya çıkar. Damlaların yalnızca şikâyet olduğunda değil, doktorun önerdiği düzende kullanılması, göz kapağı bakımının ise günlük bir alışkanlık hâline getirilmesi önemlidir. Şikâyetleriniz azaldığında tedaviyi kendiliğinden bırakmak yerine kontrol muayenesinde doktorunuzla birlikte karar vermeniz, sorunun tekrarlamasını önlemeye yardımcı olur.

Çocuklarda ve gençlerde ekran kaynaklı göz şikâyetleri

Göz kuruluğu çoğunlukla yetişkinlerin sorunu gibi görülse de uzun süre tablet, telefon ve bilgisayar kullanan çocuk ve gençlerde de göz yanması, sık göz ovuşturma ve göz yorgunluğu giderek daha sık görülmektedir. Çocuklar şikâyetlerini her zaman net ifade edemeyebilir; gözlerini sık ovuşturan, ekrana çok yakından bakan veya baş ağrısından yakınan bir çocuğun göz muayenesinden geçirilmesi yararlıdır. Ekran sürelerinin yaşa uygun şekilde sınırlandırılması ve açık havada geçirilen zamanın artırılması hem göz yüzeyi hem de genel göz sağlığı açısından önerilir.

Ekran kullanırken göz kuruluğunu önlemek için öneriler

Günlük alışkanlıklardaki küçük değişiklikler göz kuruluğunu önlemede ve tedaviyi desteklemede oldukça etkilidir:

• 20-20-20 kuralını uygulayın: Her 20 dakikada bir, 20 saniye boyunca yaklaşık 6 metre (20 feet) uzağa bakın.
• Bilinçli göz kırpın: Ekran başında ara ara gözlerinizi tam kapatıp birkaç kez yavaşça kırpın.
• Ekran konumunu ayarlayın: Monitörün üst kenarı göz hizasında ya da biraz altında olmalı, ekranla aranızda bir kol boyu mesafe bulunmalıdır.
• Ortam nemine dikkat edin: Kuru ortamlarda nemlendirici kullanabilir, klima ve vantilatör hava akımını doğrudan yüzünüze yöneltmekten kaçınabilirsiniz.
• Yeterli sıvı alın: Gün içinde düzenli su içmek genel sağlığınız için olduğu kadar gözleriniz için de faydalıdır.
• Dengeli beslenin: Omega-3 yağ asitlerinden zengin balık, ceviz gibi besinler beslenmenizin bir parçası olabilir.
• Sigara dumanından uzak durun: Sigara ve pasif içicilik göz yüzeyini tahriş eder.
• Dışarıda gözlük kullanın: Rüzgârlı ve güneşli havalarda yanları kapalı gözlükler gözü korur.
• Lens kullanım süresine dikkat edin: Lensleri önerilen süreden uzun takmayın, temizlik kurallarına uyun ve ekran başında ara verin.
• Uyku düzeninizi koruyun: Yetersiz uyku göz yüzeyinin toparlanmasını zorlaştırır.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Göz kuruluğu çoğu zaman ciddi bir hastalık değildir, ancak uzun süren veya ağırlaşan şikâyetler göz yüzeyinde kalıcı hasara yol açabilir. Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden Göz Hastalıkları uzmanları tarafından muayene olmanız önerilir:

• Basit önlemlere ve suni gözyaşına rağmen birkaç hafta içinde düzelmeyen şikâyetler
• Göz kırpmakla düzelmeyen ya da giderek artan görme bulanıklığı
• Belirgin göz ağrısı, ışığa karşı aşırı hassasiyet
• Gözde yoğun kızarıklık ve çapaklı akıntı
• Ağız kuruluğu, eklem ağrıları gibi başka şikâyetlerin de eşlik etmesi
• Kontakt lens kullanırken gözde ağrı ve kızarıklık gelişmesi
• Göz ameliyatı sonrasında beklenenden uzun süren kuruluk

Gözünüze kimyasal bir madde kaçması, ani ve şiddetli görme kaybı veya gözü etkileyen bir yaralanma gibi durumlar ise acildir; bu durumlarda en yakın acil servise başvurmalı ya da 112'yi aramalısınız. Unutmayın ki doğru tanı ve size uygun tedavi planı ancak göz muayenesiyle belirlenebilir.