MS Hastalığı (Multipl Skleroz) Nedir? İlk Belirtiler ve Tedavi

MS hastalığı, beyin, omurilik ve görme sinirlerinden oluşan merkezi sinir sistemini etkileyen, uzun süreli ve çoğunlukla ataklarla seyreden bir hastalıktır. Tıptaki adı multipl skleroz olan bu durum, genellikle genç erişkinlik döneminde başlar ve kadınlarda erkeklere göre daha sık görülür. Belirtileri kişiden kişiye büyük farklılık gösterdiği için ilk dönemde fark edilmesi zor olabilir. Son yıllarda geliştirilen tedaviler sayesinde hastalığın seyri pek çok kişide belirgin şekilde yavaşlatılabilmektedir. Bu yazıda MS hastalığının ne olduğunu, ilk belirtilerini, tanı ve tedavi sürecini bulabilirsiniz.

MS hastalığı nedir?

Sinir hücrelerinin uzantıları, elektrik kablolarının yalıtımına benzeyen ve miyelin adı verilen bir kılıfla sarılıdır. Miyelin, sinir sinyallerinin hızlı ve düzgün iletilmesini sağlar. Multipl sklerozda bağışıklık sistemi, yanlışlıkla bu kılıfa ve zamanla sinir liflerinin kendisine saldırır. Hasar gören bölgelerde iltihap gelişir ve iyileşme sürecinde sertleşmiş alanlar, yani plaklar oluşur. Hastalığın adı da beyinde ve omurilikte birden fazla yerde oluşan bu sert alanlardan gelir.

MS bulaşıcı değildir ve doğrudan kalıtsal bir hastalık olarak kabul edilmez. Ancak ailesinde MS bulunan kişilerde risk bir miktar artmıştır.

MS hastalığının türleri

• Atak ve iyileşmelerle seyreden MS: En sık görülen türdür. Belirtiler ataklar hâlinde ortaya çıkar, ardından kısmen ya da tamamen geriler.
• İkincil ilerleyici MS: Ataklarla başlayan hastalığın yıllar içinde ataklardan bağımsız olarak yavaş yavaş ilerlemeye başlamasıdır.
• Birincil ilerleyici MS: Başından itibaren belirgin ataklar olmadan, yavaş ve sürekli ilerleyen türdür; daha az görülür.

Ayrıca tek bir atak geçirmiş ve MS açısından şüphe taşıyan kişiler için klinik olarak izole sendrom tanımı kullanılır. Bu kişilerin bir kısmında ileride MS tanısı konabilir.

MS neden olur? Risk faktörleri

Multipl sklerozun nedeni tam olarak bilinmemektedir. Genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Bilinen risk faktörleri şunlardır:

• Kadın cinsiyet,
• Genellikle 20 ile 40 yaş arası dönem,
• Ailede MS öyküsü,
• Düşük D vitamini düzeyi ve güneş ışığına az maruz kalma,
• Sigara kullanımı,
• Ergenlik döneminde obezite,
• Bazı virüs enfeksiyonları, özellikle Epstein-Barr virüsü ile karşılaşmış olmak,
• Başka otoimmün hastalıkların varlığı.

Bu risk faktörlerinin bulunması kişinin mutlaka MS olacağı anlamına gelmez; yalnızca olasılığı artırır.

MS belirtileri: İlk işaretler nelerdir?

MS belirtileri, hasarın sinir sisteminin hangi bölgesinde olduğuna göre değişir. Bir atak genellikle birkaç gün içinde gelişir, en az 24 saat sürer ve haftalar içinde gerileyebilir. Sık görülen ilk belirtiler şunlardır:

• Görme sorunları: Genellikle tek gözde bulanık görme, renkleri soluk görme ve göz hareketiyle artan ağrı. Bu tablo optik nörit olarak adlandırılır.
• Uyuşma ve karıncalanma: Kollarda, bacaklarda, gövdede veya yüzde his kaybı ya da iğnelenme hissi.
• Güçsüzlük: Bir kol ya da bacakta kuvvet kaybı, yürürken ayağı sürükleme.
• Çift görme: Göz hareketlerini kontrol eden sinir yollarının etkilenmesiyle ortaya çıkabilir.
• Denge ve koordinasyon bozukluğu: Baş dönmesi, sendeleme, el becerilerinde zorlanma.
• Elektrik çarpması hissi: Boynu öne eğince sırttan bacaklara doğru yayılan ani elektriklenme.

Diğer belirtiler

Hastalık ilerledikçe ya da ataklar sırasında şu belirtiler de görülebilir:

• Olağandışı ve dinlenmeyle geçmeyen yorgunluk,
• Sık idrara çıkma, idrar tutamama veya mesaneyi tam boşaltamama,
• Kabızlık,
• Kaslarda sertlik ve kasılmalar,
• Dikkat, bellek ve düşünme hızında yavaşlama,
• Depresif ruh hâli ve kaygı,
• Cinsel işlev bozuklukları.

Sıcak ortamlar, ateşli hastalıklar veya yoğun egzersiz, var olan belirtileri geçici olarak artırabilir. Bu durum her zaman yeni bir atak anlamına gelmez; vücut ısısı normale döndüğünde şikâyetler genellikle azalır.

MS tanısı nasıl konur?

MS tanısı tek bir testle konmaz. Nöroloji uzmanı; şikâyetlerinizi, nörolojik muayene bulgularınızı ve tetkik sonuçlarını birlikte değerlendirir. Tanıda temel amaç, sinir sisteminde farklı bölgelerde ve farklı zamanlarda hasar oluştuğunu göstermek ve benzer belirtilere yol açabilecek diğer hastalıkları dışlamaktır.

• Manyetik rezonans (MR) görüntüleme: Beyin ve omurilikteki plakları göstermede temel yöntemdir. Gerekirse ilaçlı çekim yapılarak aktif iltihap alanları ayırt edilir.
• Beyin omurilik sıvısı incelemesi: Belden iğneyle alınan sıvıda bağışıklık sistemine ait özel bulgular araştırılır.
• Uyarılmış potansiyeller: Görme, işitme ve dokunma uyarılarına sinir sisteminin verdiği yanıtların hızı ölçülür.
• Kan tahlilleri: MS'i taklit edebilen vitamin eksiklikleri, enfeksiyonlar ve diğer bağışıklık hastalıkları araştırılır.
• Göz muayenesi: Görme siniri ve retina tabakası değerlendirilebilir.

MR'da beyaz noktalar görülmesi tek başına MS anlamına gelmez. Migren, yüksek tansiyon, ileri yaş ve bazı damar hastalıkları da beyinde küçük beyaz alanlara yol açabilir. Benzer şekilde B12 vitamini eksikliği, bazı enfeksiyonlar ve farklı bağışıklık sistemi hastalıkları MS'e benzeyen belirtiler verebilir. Bu nedenle internette okuduğunuz bilgilere ya da tek bir rapora dayanarak kendinize tanı koymamalı, sonuçlarınızı mutlaka muayene bulgularıyla birlikte değerlendirecek bir hekimle konuşmalısınız. Tanı süreci bazen birkaç ay süren takip gerektirebilir; bu bekleme dönemi kaygı verici olsa da doğru tanı için önemlidir.

MS tedavisi

MS tedavisi üç ana başlıkta ele alınır: atakların tedavisi, hastalığın seyrini değiştiren tedaviler ve belirtilerin kontrolü. Tedavi planı kişiye özel olarak nöroloji uzmanı tarafından yapılır.

Atak tedavisi

Günlük yaşamı etkileyen ataklarda genellikle kısa süreli, yüksek dozlu kortizon tedavisi uygulanır. Bu tedavi atağın daha hızlı gerilemesine yardımcı olur ancak hastalığın uzun dönemdeki seyrini değiştirmez. Kortizona yanıt vermeyen ağır ataklarda plazma değişimi gibi yöntemler gündeme gelebilir.

Hastalığı değiştiren tedaviler

Bu ilaçların amacı yeni atakları ve yeni plak oluşumunu azaltmak, engelliliğin ilerlemesini yavaşlatmaktır. Enjeksiyon, ağızdan alınan ilaçlar ve damar yoluyla verilen tedaviler gibi farklı seçenekler bulunur. Hangi ilacın seçileceği; hastalığın türüne ve aktivitesine, kişinin yaşına, diğer hastalıklarına, gebelik planına ve olası yan etkilere göre belirlenir. Tanıdan sonra tedaviye erken başlanması, uzun dönemde daha olumlu sonuçlarla ilişkilidir. İlaçlarınızı her zaman hekiminizin önerisiyle kullanmalı, düzenli kontrol ve MR takiplerini aksatmamalısınız.

Belirtilere yönelik tedaviler

Kas sertliği, yorgunluk, mesane sorunları, ağrı ve ruh hâli değişiklikleri için ayrı tedaviler uygulanabilir. Fizik tedavi ve rehabilitasyon, yürüme ve dengeyi korumada önemli bir yer tutar. Gerektiğinde ergoterapi, konuşma terapisi ve psikolojik destek de tedaviye eklenir.

MS ile günlük yaşam

MS tanısı almış pek çok kişi çalışma hayatını, sosyal ilişkilerini ve aile planlarını sürdürebilmektedir. Hastalıkla yaşamayı kolaylaştıran bazı öneriler şunlardır:

• Düzenli egzersiz yapın: Yürüyüş, yüzme, esneme ve denge egzersizleri kas gücünü ve kondisyonu korumaya yardımcı olur. Aşırı ısınmaktan kaçının.
• Sigarayı bırakın: Sigara, hastalığın ilerleme riskini artırabilir.
• Dengeli beslenin: Sebze, meyve, tam tahıl ve sağlıklı yağlardan zengin bir beslenme düzeni genel sağlığınızı destekler.
• D vitamini düzeyinizi kontrol ettirin: Eksiklik varsa takviye kararını hekiminizle birlikte verin.
• Enerjinizi planlayın: Yorgunluğu yönetmek için günü dinlenme aralarıyla bölün.
• Enfeksiyonları ihmal etmeyin: Ateşli hastalıklar belirtileri geçici olarak artırabilir; aşı takviminizi hekiminizle konuşun.
• Ruh sağlığınıza dikkat edin: Kaygı ve depresyon MS'te sık görülür ve tedavi edilebilir. Destek almaktan çekinmeyin.

MS ve gebelik

MS, çoğu kadının sağlıklı bir gebelik geçirmesine engel değildir. Gebelik döneminde ataklar genellikle azalırken doğum sonrası ilk aylarda artabilir. Kullanılan bazı ilaçlar gebelikte uygun olmadığından, gebelik planlıyorsanız bunu önceden nöroloji uzmanınızla konuşmanız ve ilaç değişikliği kararını mutlaka hekiminizle birlikte vermeniz gerekir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki şikâyetlerden biri 24 saatten uzun sürüyorsa veya tekrarlıyorsa Nöroloji uzmanları tarafından değerlendirilmeniz önerilir:

• Tek gözde bulanık görme veya göz hareketiyle artan ağrı,
• Kol, bacak ya da gövdede açıklanamayan uyuşma ve karıncalanma,
• Bir kol veya bacakta güçsüzlük,
• Çift görme, denge kaybı veya yürümede zorlanma,
• Boynu eğince ortaya çıkan elektrik çarpması hissi.

MS tanısı almışsanız yeni bir belirti ortaya çıktığında ya da var olan belirtileriniz belirgin şekilde kötüleştiğinde takip eden hekiminize haber verin.

Yüzde veya vücudun bir yarısında aniden gelişen kuvvet kaybı, konuşma bozukluğu, ani görme kaybı ya da şiddetli baş ağrısı inme gibi acil bir durumun belirtisi olabilir. Bu durumda zaman kaybetmeden acil servise başvurun veya 112'yi arayın.

MS hastalığı ömür boyu süren bir durum olsa da erken tanı, düzenli takip ve uygun tedaviyle seyri pek çok kişide kontrol altına alınabilmektedir. Belirtileri ciddiye almak, hekiminizle iş birliği içinde olmak ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarını sürdürmek, yaşam kalitenizi korumanın temel adımlarıdır.