Epilepsi (Sara) Nedir? Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinde zaman zaman ortaya çıkan ani ve aşırı elektriksel boşalmalar sonucunda tekrarlayan nöbetlerle seyreden kronik bir nörolojik hastalıktır. Halk arasında sara hastalığı olarak da bilinen epilepsi, her yaşta görülebilir ve dünyada en sık rastlanan nörolojik hastalıklardan biridir. Epilepsi hastalarının büyük çoğunluğu uygun tedaviyle nöbetlerini kontrol altına alabilir ve okul, iş ve sosyal yaşamlarını sürdürebilir. Hastalık hakkındaki yanlış inanışlar ise çoğu zaman hastalığın kendisinden daha fazla zorluk yaratır.

Bu yazıda epilepsinin ne olduğunu, nedenlerini, nöbet türlerini, tanı ve tedavi yöntemlerini ve en önemlisi bir epilepsi nöbeti sırasında neler yapılması gerektiğini ele alıyoruz.

Epilepsi nedir?

Beynimizdeki milyarlarca sinir hücresi, birbiriyle küçük elektriksel ve kimyasal sinyallerle iletişim kurar. Epilepside bu dengeli iletişim zaman zaman bozulur ve bir grup sinir hücresi aynı anda, kontrolsüz şekilde aşırı uyarılır. Bu durum nöbet olarak adlandırılır.

Hayatında bir kez nöbet geçiren herkes epilepsi hastası değildir. Yüksek ateş, kan şekerinin aşırı düşmesi, alkol yoksunluğu veya ağır uykusuzluk gibi geçici nedenlere bağlı tek bir nöbet görülebilir. Epilepsi tanısı genellikle şu durumlarda konur:

• Belirgin bir tetikleyici olmadan, aralarında 24 saatten uzun süre bulunan en az iki nöbet geçirilmesi
• Tek bir nöbet sonrasında, yapılan tetkiklerde yeni nöbetler için yüksek risk saptanması
• Belirli bir epilepsi sendromunun tanımlanması

Epilepsinin nedenleri

Epilepsi hastalarının önemli bir kısmında belirgin bir neden bulunamaz. Nedeni belirlenebilen durumlar şunlardır:

• Genetik nedenler: Bazı epilepsi türleri ailesel geçiş gösterir.
• Doğum öncesi ve doğum sırasındaki sorunlar: Beyin gelişim bozuklukları, doğumda oksijensiz kalma.
• Kafa travmaları: Ciddi kafa yaralanmaları yıllar sonra bile epilepsiye yol açabilir.
• İnme: Özellikle ileri yaşta epilepsinin en sık nedenlerinden biridir.
• Beyin enfeksiyonları: Menenjit, ensefalit ve bazı parazit enfeksiyonları.
• Beyin tümörleri.
• Alzheimer gibi beyin hücrelerini etkileyen hastalıklar.

Nöbet türleri ve epilepsi belirtileri

Epilepsi nöbetleri, beynin hangi bölgesinin etkilendiğine göre çok farklı şekillerde ortaya çıkabilir. Herkesin aklına gelen kasılmalı nöbet, nöbet türlerinden yalnızca biridir.

Odaklı (fokal) nöbetler

Beynin belirli bir bölgesinden başlar. Kişinin farkındalığı korunabilir ya da bozulabilir.

• Kol, bacak veya yüzde ritmik seğirmeler
• Ani ve açıklanamayan korku, mide bölgesinden yükselen tuhaf bir his, daha önce yaşanmış gibi gelme (déjà vu) hissi
• Garip koku, tat veya görme algıları
• Boş bakma, dudak şapırdatma, elleri ovuşturma, giysileri çekiştirme gibi amaçsız hareketler
• Nöbet sonrası kısa süreli bilinç bulanıklığı

Yaygın (jeneralize) nöbetler

Başlangıçtan itibaren beynin her iki yarısını etkiler.

• Tonik-klonik nöbet: Ani bilinç kaybı, vücutta kasılma ve ardından ritmik kasılıp gevşemeler. Ağızdan köpük gelmesi, dil ısırma ve idrar kaçırma görülebilir. Nöbet sonrası yorgunluk, uyku hâli ve kafa karışıklığı sık görülür.
• Absans (dalma) nöbeti: Özellikle çocuklarda görülür. Birkaç saniye süren dalıp gitme, boş bakma; kişi nöbetin farkında olmayabilir. Gün içinde çok sayıda tekrarlayabilir ve dikkatsizlik zannedilebilir.
• Miyoklonik nöbet: Kol veya bacaklarda ani, kısa sıçramalar; çoğu zaman sabah uyanınca görülür.
• Atonik nöbet: Kas gücünün aniden kaybolmasıyla düşme.

Epilepsi nasıl teşhis edilir?

Epilepsi tanısında en önemli bilgi, nöbetin nasıl başladığı, nasıl seyrettiği ve sonrasında neler olduğudur. Kişi nöbeti hatırlamayabileceği için nöbete tanık olan kişinin anlattıkları çok değerlidir. Güvenli olduğu sürece nöbetin cep telefonuyla kısa bir videosunun çekilmesi tanıda hekime önemli bilgi sağlayabilir.

Tanı sürecinde kullanılan başlıca tetkikler:

• EEG (elektroensefalografi): Beynin elektriksel aktivitesini kaydeder. Normal bir EEG epilepsiyi dışlamaz; gerektiğinde uykulu, uykusuz veya uzun süreli video-EEG kayıtları yapılabilir.
• Beyin MR: Nöbetlere yol açabilecek yapısal değişiklikleri araştırır.
• Kan tahlilleri: Kan şekeri, elektrolitler ve diğer olası nedenler değerlendirilir.
• Kalp değerlendirmesi: Bayılmaya yol açan kalp ritim bozuklukları nöbetle karışabileceğinden EKG istenebilir.

Bayılma, panik atak ve bazı uyku bozuklukları epilepsi nöbetiyle karışabilir. Bu nedenle tanının deneyimli bir hekim tarafından konması önemlidir.

Epilepsi tedavisi

Epilepsi tedavisinin amacı, mümkün olan en az yan etkiyle nöbetleri tamamen kontrol altına almaktır.

İlaç tedavisi

Epilepsi tedavisinin temeli nöbet önleyici ilaçlardır. Hastaların önemli bir bölümünde uygun ilaçla nöbetler tamamen durur. İlaç seçimi; nöbet türüne, yaşa, cinsiyete, gebelik planına, diğer hastalıklara ve kullanılan ilaçlara göre hekim tarafından yapılır. İlaçlar genellikle düşük dozla başlanıp yavaşça artırılır.

İlaç tedavisinde dikkat edilmesi gerekenler:

• İlaçlar her gün, aynı saatlerde ve düzenli kullanılmalıdır.
• İlaçlar hiçbir zaman doktora danışmadan kesilmemeli veya doz değiştirilmemelidir; ani kesme ciddi nöbetlere yol açabilir.
• Yeni bir ilaç, bitkisel ürün veya takviye kullanmadan önce hekime danışılmalıdır; bazı ürünler epilepsi ilaçlarıyla etkileşebilir.
• Gebelik planlayan kadınların, planlama aşamasında hekimleriyle görüşmesi çok önemlidir.

İlaca dirençli epilepsi

Uygun şekilde kullanılan iki farklı ilaca rağmen nöbetleri devam eden hastalarda ilaca dirençli epilepsiden söz edilir. Bu hastalar ileri değerlendirme için epilepsi merkezlerine yönlendirilebilir. Seçilmiş hastalarda nöbetlerin başladığı beyin bölgesine yönelik epilepsi cerrahisi, sinir uyarımı yöntemleri veya özel diyet tedavileri gündeme gelebilir.

Epilepsi tedavisinin planlanması ve takibi için Nöroloji uzmanları ile görüşebilirsiniz.

Epilepsi nöbeti anında ne yapılmalı?

Kasılmalı bir nöbete tanık olmak korkutucu olabilir. Ancak nöbetlerin çoğu birkaç dakika içinde kendiliğinden sona erer. Sakin kalmak ve şu adımları uygulamak, kişinin yaralanmasını önlemede en etkili yoldur:

Yapılması gerekenler

• Sakin olun ve saati not edin; nöbetin ne kadar sürdüğünü bilmek önemlidir.
• Kişiyi tehlikelerden uzaklaştırın; çevredeki sert, keskin ve sıcak eşyaları kaldırın.
• Başının altına yumuşak bir şey, örneğin katlanmış bir ceket yerleştirin.
• Gözlüğünü çıkarın, boynundaki kravat veya sıkı giysileri gevşetin.
• Kasılmalar durduğunda kişiyi yan yatırın (derlenme pozisyonu); bu, tükürük veya kusmuğun solunum yoluna kaçmasını önler.
• Kişi tamamen kendine gelene kadar yanında kalın, sakin bir sesle konuşun.

Yapılmaması gerekenler

• Ağzına parmak, kaşık veya herhangi bir cisim sokmayın; dil yutulmaz ve bu girişimler yaralanmaya yol açabilir.
• Kasılmaları zorla durdurmaya veya kişiyi tutmaya çalışmayın.
• Kişi tamamen kendine gelmeden su, yiyecek veya ilaç vermeyin.
• Soğan, kolonya koklatmak gibi uygulamalar yapmayın; hiçbir faydası yoktur.
• Kişiyi ayıltmak için yüzüne su serpmeyin veya sarsmayın.

Nöbet sonrasında

Kasılmalar sona erdikten sonra kişi bir süre uykulu, yorgun, şaşkın veya huzursuz olabilir; bu durum genellikle dakikalar ile saatler arasında düzelir. Bu dönemde kişiyi zorla ayağa kaldırmaya çalışmayın, dinlenmesine izin verin. Kendine geldiğinde ne olduğunu sakin bir dille anlatın. Nöbetin ne kadar sürdüğünü, nasıl başladığını ve nöbet sırasında gözlediklerinizi kişiyle ve hekimiyle paylaşmanız, tedavinin yönlendirilmesine yardımcı olur.

Epilepsi ile günlük yaşam

Epilepsi hastalarının çoğu, nöbetleri kontrol altında olduğunda normal bir yaşam sürebilir. Nöbet riskini azaltmak için:

• Düzenli ve yeterli uyuyun; uykusuzluk en sık nöbet tetikleyicilerinden biridir.
• İlaçlarınızı aksatmayın; hatırlatıcı alarm kullanabilirsiniz.
• Alkolden uzak durun.
• Stresi yönetmeye çalışın.
• Yüzme, banyo ve yüksekte çalışma gibi durumlarda tek başınıza olmamaya dikkat edin; küvet yerine duş tercih edin.
• Araç kullanma ve bazı meslekler için yasal düzenlemeler bulunduğundan bu konuları hekiminizle konuşun.
• Yakınlarınıza, okul ve iş arkadaşlarınıza nöbet anında ne yapmaları gerektiğini anlatın.

Hastalık hakkında ayrıntılı bilgi için Epilepsi sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmalısınız:

• Hayatınızda ilk kez nöbet geçirdiyseniz (ilk nöbet acil değerlendirme gerektirir)
• Kısa süreli dalmalar, açıklanamayan sıçramalar veya tuhaf hisler yaşıyorsanız
• Tedavi altındayken nöbetleriniz sıklaşıyor veya değişiyorsa
• İlaçlarınıza bağlı yan etkiler yaşıyorsanız
• Gebelik planlıyorsanız veya gebe kaldıysanız

Aşağıdaki durumlarda ise hemen 112'yi aramalısınız:

• Nöbet 5 dakikadan uzun sürüyorsa
• Kişi kendine gelmeden ikinci bir nöbet başlıyorsa
• Nöbet sonrası kişi nefes almakta zorlanıyor veya uzun süre kendine gelmiyorsa
• Nöbet suda gerçekleştiyse
• Nöbet sırasında ciddi bir yaralanma olduysa
• Kişi gebe, diyabet hastası veya ilk kez nöbet geçiriyorsa

Epilepsi tanısı ve tedavi planı ancak hekim değerlendirmesiyle belirlenebilir.