Yüksek Tansiyon Belirtileri ve Normal Tansiyon Değerleri

Yüksek tansiyon, yani tıbbi adıyla hipertansiyon, damarlarda dolaşan kanın damar duvarına uyguladığı basıncın sürekli olarak olması gerekenden yüksek seyretmesidir. Toplumda çok yaygın olmasına karşın birçok kişi tansiyonunun yüksek olduğunu bilmez; çünkü hastalık çoğu zaman yıllarca hiçbir belirti vermez. Bu nedenle sessiz katil olarak da anılır. Tedavi edilmeyen yüksek tansiyon zamanla kalp krizi, inme, kalp yetmezliği ve böbrek hastalığı gibi ciddi sorunlara zemin hazırlayabilir. Bu yazıda normal tansiyon değerlerini, yüksek tansiyonun belirtilerini ve nedenlerini, doğru ölçüm yöntemini, tanı ve tedavi seçeneklerini ele alıyoruz.

Tansiyon nedir, değerler ne anlama gelir?

Tansiyon ölçümünde iki değer elde edilir:

• Büyük tansiyon (sistolik basınç): Kalp kasılıp kanı damarlara pompaladığı anda damar içindeki basınçtır.
• Küçük tansiyon (diastolik basınç): Kalp iki atım arasında gevşediği sırada damarlardaki basınçtır.

Değerler milimetre cıva (mmHg) birimiyle ifade edilir. Günlük kullanımda 120/80 mmHg değeri çoğu zaman on iki sekiz olarak söylenir.

Normal tansiyon değerleri kaç olmalı?

Güncel kılavuzlarda yetişkinler için muayenehanede ölçülen tansiyon değerleri genel olarak şöyle sınıflandırılır:

• Normal: Büyük tansiyon 120-129 mmHg ve küçük tansiyon 80-84 mmHg arası; 120/80 mmHg altı ise optimal kabul edilir.
• Yüksek normal: 130-139 / 85-89 mmHg
• Evre 1 hipertansiyon: 140-159 / 90-99 mmHg
• Evre 2 hipertansiyon: 160-179 / 100-109 mmHg
• Evre 3 hipertansiyon: 180 / 110 mmHg ve üzeri

Farklı kılavuzlarda sınır değerler küçük farklılıklar gösterebilir. Evde yapılan ölçümlerde ise ortalama değerin 135/85 mmHg ve üzerinde olması genellikle yüksek kabul edilir. Tek bir yüksek ölçüm hipertansiyon tanısı için yeterli değildir; tanı, farklı zamanlarda yapılan tekrarlayan ölçümlere dayanır. Sizin için hedef tansiyon değerlerini yaşınıza ve eşlik eden hastalıklarınıza göre hekiminiz belirler.

Yüksek tansiyon belirtileri nelerdir?

Yüksek tansiyonun en önemli özelliği çoğu zaman belirti vermemesidir. Pek çok kişi tansiyonunun yüksek olduğunu rutin bir kontrol sırasında öğrenir. Bununla birlikte tansiyon belirgin şekilde yükseldiğinde bazı şikâyetler ortaya çıkabilir:

• Özellikle sabahları ense ve baş ağrısı
• Baş dönmesi
• Kulak çınlaması
• Burun kanaması
• Bulanık görme
• Çarpıntı
• Yorgunluk ve huzursuzluk
• Nefes darlığı

Bu belirtiler yüksek tansiyona özgü değildir ve birçok farklı durumda da görülebilir. Öte yandan bu şikâyetlerin olmaması tansiyonun normal olduğu anlamına gelmez. Tansiyon belirtileri üzerinden tahmin yürütmek yerine düzenli ölçüm yapmak en güvenilir yoldur.

Yüksek tansiyonun nedenleri ve risk faktörleri

Yetişkinlerdeki yüksek tansiyonun büyük çoğunluğu belirli bir nedene bağlı değildir; buna primer veya esansiyel hipertansiyon denir. Genetik yatkınlık ve yaşam tarzı birlikte etkilidir. Başlıca risk faktörleri şunlardır:

• İleri yaş
• Ailede yüksek tansiyon öyküsü
• Fazla kilo ve obezite
• Tuzlu beslenme
• Hareketsiz yaşam
• Sigara kullanımı
• Fazla alkol tüketimi
• Uzun süreli stres
• Diyabet ve yüksek kolesterol
• Uyku apnesi

Daha az sıklıkla tansiyon yüksekliği başka bir hastalığa bağlı olarak ortaya çıkar. Buna sekonder hipertansiyon denir. Böbrek hastalıkları, böbrek atardamarında daralma, böbreküstü bezi ve tiroid hastalıkları ile bazı ilaçlar bu tabloya yol açabilir. Genç yaşta başlayan, çok yüksek seyreden veya tedaviye rağmen kontrol altına alınamayan tansiyonda bu nedenler araştırılır.

Tansiyon nasıl doğru ölçülür?

Evde tansiyon takibi, tanı ve tedavinin izlenmesinde çok değerlidir. Doğru sonuç alabilmek için şu noktalara dikkat edin:

• Klinik olarak doğrulanmış, koldan ölçüm yapan bir cihaz tercih edin. Manşon boyutunun kol çevrenize uygun olmasına dikkat edin.
• Ölçümden önceki 30 dakika içinde sigara içmeyin, kahve tüketmeyin, egzersiz yapmayın.
• Sırtınız destekli şekilde oturun, ayaklarınızı yere düz basın, bacak bacak üstüne atmayın.
• Kolunuzu kalp hizasında bir masaya yerleştirin ve ölçümden önce en az beş dakika dinlenin.
• Ölçüm sırasında konuşmayın.
• Bir veya iki dakika arayla iki ölçüm yapıp sonuçları kaydedin.
• Hekiminiz önerdiyse belirli bir süre boyunca sabah ve akşam düzenli ölçüm yapın.

Bazı kişilerde tansiyon yalnızca hastane ortamında yüksek çıkar; buna beyaz önlük hipertansiyonu denir. Tersine, bazı kişilerde muayenede normal ölçülen tansiyon gündelik hayatta yüksek seyredebilir. Bu durumların ayırt edilmesinde ev ölçümleri ve 24 saatlik ambulatuvar tansiyon takibi yardımcı olur.

Özel durumlarda tansiyon

Gebelikte yüksek tansiyon

Gebelikte ortaya çıkan veya gebelikten önce var olan tansiyon yüksekliği hem anne hem de bebek açısından yakın takip gerektirir. Özellikle gebeliğin ikinci yarısında görülen tansiyon yüksekliği, idrarda protein kaybı ve organ etkilenmesiyle seyreden preeklampsi adlı ciddi bir tabloya dönüşebilir. Gebelik döneminde şiddetli baş ağrısı, görmede bulanıklık, yüz ve ellerde ani şişlik veya üst karın ağrısı yaşayan anne adaylarının hemen sağlık kuruluşuna başvurması gerekir. Gebelikte kullanılabilecek tansiyon ilaçları sınırlı olduğundan tedavi mutlaka hekim tarafından planlanmalıdır.

Çocuklarda ve gençlerde tansiyon

Çocuklarda tansiyon değerleri yaşa, cinsiyete ve boya göre değerlendirilir. Çocukluk çağında görülen yüksek tansiyon, erişkinlere göre daha sık olarak böbrek veya hormon kaynaklı bir nedene bağlı olabilir. Son yıllarda obezitenin artmasıyla birlikte gençlerde de esansiyel hipertansiyon daha sık görülmektedir.

İleri yaşta tansiyon

Yaşla birlikte damarların esnekliği azaldığından özellikle büyük tansiyon yükselir. Yaşlılarda tedavi hedefleri, düşme ve baş dönmesi riskleri de göz önüne alınarak kişiye göre belirlenir.

Tanı nasıl konur?

Hekim, farklı günlerde yapılan ölçümleri, ev ölçümlerini ve gerektiğinde 24 saatlik tansiyon takibini birlikte değerlendirerek tanı koyar. Tanı sonrasında tansiyonun organlara etkisini ve eşlik eden risk faktörlerini belirlemek için bazı tetkikler istenebilir:

• Kan şekeri, kolesterol ve böbrek fonksiyon testleri
• İdrar tahlili ve idrarda protein ölçümü
• Elektrokardiyografi (EKG)
• Gerekli görüldüğünde kalbin ultrasonu (ekokardiyografi)
• Göz dibi muayenesi

Tedavi seçenekleri

Yüksek tansiyon tedavisinin amacı tansiyonu hedef değerlere indirerek kalp, beyin ve böbrekleri korumaktır.

Yaşam tarzı değişiklikleri

Tüm hastalar için tedavinin temelidir ve hafif yükseklikte tek başına yeterli olabilir:

• Tuz tüketimini azaltmak; Sağlık Bakanlığı ve Dünya Sağlık Örgütü günlük tuz tüketiminin 5 gramın altında tutulmasını önerir.
• Sebze, meyve, tam tahıl ve baklagillerden zengin, işlenmiş gıdalardan fakir beslenmek
• Fazla kiloları vermek
• Haftada en az 150 dakika orta tempolu egzersiz yapmak
• Sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak
• Stresi yönetmek ve yeterli uyumak

İlaç tedavisi

Yaşam tarzı değişikliklerine rağmen tansiyon hedefin üzerinde kalıyorsa veya tansiyon başlangıçta belirgin yüksekse hekim ilaç tedavisi başlatabilir. Farklı etki mekanizmalarına sahip pek çok ilaç grubu bulunur ve çoğu zaman birden fazla ilacın birlikte kullanılması gerekir. İlaç seçimi yaşınıza, eşlik eden hastalıklarınıza ve olası yan etkilere göre kişiye özel yapılır.

Tansiyon ilaçlarını, değerleriniz normale döndü diye kendi kendinize bırakmamanız çok önemlidir. Tansiyonun normal seyretmesi çoğu zaman ilacın etkisini gösterir. Yan etki yaşarsanız ilacı kesmek yerine hekiminizle görüşün.

Tedavi edilmeyen yüksek tansiyonun riskleri

Uzun süre kontrolsüz kalan Yüksek Tansiyon damar duvarlarında hasara yol açar ve şu sorunların riskini artırır:

• Kalp krizi ve koroner arter hastalığı
• İnme (felç) ve beyin kanaması
• Kalp yetmezliği ve kalp kasında kalınlaşma
• Kronik böbrek hastalığı
• Göz dibinde hasar ve görme kaybı
• Ritim bozuklukları
• Bunama riskinde artış

İyi haber şu ki tansiyonun kontrol altına alınması bu risklerin önemli ölçüde azaltılmasını sağlar.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

18 yaşın üzerindeki her yetişkinin tansiyonunu düzenli aralıklarla ölçtürmesi önerilir. Risk faktörü taşıyorsanız bu kontrolleri daha sık yaptırmanız uygundur. Aşağıdaki durumlarda Kardiyoloji uzmanları veya aile hekiminiz tarafından değerlendirilmeniz gerekir:

• Evde yaptığınız ölçümlerde tansiyonunuzun tekrarlayan şekilde 135/85 mmHg ve üzerinde çıkması
• İlaç kullanmanıza rağmen tansiyonunuzun hedef değerlere inmemesi
• İlaçlara bağlı yan etkiler yaşamanız
• Genç yaşta tansiyon yüksekliği saptanması

Tansiyonun 180/110 mmHg veya üzerinde ölçülmesine aşağıdaki belirtilerden biri eşlik ediyorsa bu durum hipertansif acil olabilir ve hiç beklemeden 112'yi aramanız gerekir:

• Göğüs ağrısı veya baskı hissi
• Ani ve şiddetli baş ağrısı
• Nefes darlığı
• Konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük
• Görme kaybı veya bulanık görme
• Bilinç bulanıklığı veya nöbet

Belirti yokken yüksek bir değer ölçtüyseniz birkaç dakika dinlendikten sonra ölçümü tekrarlayın ve yüksekliğin sürmesi halinde aynı gün hekiminize ulaşın. Düzenli ölçüm ve takip, yüksek tansiyonun yol açabileceği sorunlardan korunmanın en etkili yoludur.