Uyku Apnesi Belirtileri: Horlama Masum Değil

Uyku apnesi, uyku sırasında solunumun tekrar tekrar durması ya da belirgin şekilde azalmasıyla seyreden ve çoğu zaman fark edilmeden yıllarca süren bir uyku bozukluğudur. Pek çok kişi gürültülü horlamayı yalnızca eşini rahatsız eden bir alışkanlık olarak görür; oysa horlamaya nefes durmaları ve gündüz uykululuğu eşlik ediyorsa, altta tedavi gerektiren bir sağlık sorunu yatıyor olabilir. Tedavi edilmeyen uyku apnesi yaşam kalitesini düşürür, trafik ve iş kazası riskini artırır ve kalp-damar hastalıklarıyla ilişkilidir.

Bu yazıda uyku apnesinin ne olduğunu, kimlerde daha sık görüldüğünü, belirtilerini, uyku testinin nasıl yapıldığını ve tedavi seçeneklerini bulacaksınız.

Uyku apnesi nedir?

Uyku sırasında boğazdaki kaslar gevşer. Bazı kişilerde bu gevşeme, dil kökü, küçük dil ve yumuşak damak gibi yapıların üst hava yolunu kısmen ya da tamamen tıkamasına yol açar. Hava yolu daraldığında horlama oluşur; tamamen kapandığında ise nefes en az on saniye boyunca durur. Buna apne denir. Solunumun belirgin azaldığı ama tamamen durmadığı durumlar ise hipopne olarak adlandırılır.

Nefes durduğunda kandaki oksijen düzeyi düşer, beyin bunu algılayarak kişiyi kısa süreli olarak uyandırır. Kişi bu uyanmaları çoğunlukla hatırlamaz; ancak gece boyunca onlarca hatta yüzlerce kez tekrarlayan bu döngü, uykunun bölünmesine ve dinlendirici olmamasına neden olur.

Uyku Apnesi türleri arasında en sık görüleni obstrüktif uyku apnesidir. Daha seyrek görülen santral uyku apnesinde ise sorun hava yolunda değil, beynin solunumu kontrol eden merkezlerindedir.

Kimler risk altında?

Uyku apnesi her yaşta görülebilir, ancak bazı faktörler riski belirgin biçimde artırır:

• Fazla kilo ve obezite: Özellikle boyun çevresinde yağlanma hava yolunu daraltır.
• Erkek cinsiyet: Erkeklerde daha sık görülür; kadınlarda menopoz sonrası risk artar.
• İleri yaş.
• Kalın ve kısa boyun yapısı.
• Burun ve boğaz yapısı: Burun eğriliği, büyük bademcikler, küçük veya geride konumlanmış alt çene.
• Alkol ve sakinleştirici ilaç kullanımı: Boğaz kaslarını daha da gevşetir.
• Sigara.
• Ailede uyku apnesi öyküsü.
• Eşlik eden hastalıklar: Yüksek tansiyon, tip 2 diyabet, kalp yetmezliği ve hipotiroidi.

Çocuklarda ise büyük bademcik ve geniz eti en sık nedendir.

Uyku apnesi belirtileri

Belirtilerin bir kısmı gece, bir kısmı gündüz ortaya çıkar. Gece belirtilerini çoğunlukla kişinin kendisi değil, birlikte uyuduğu kişi fark eder.

Gece belirtileri

• Gürültülü ve düzensiz horlama
• Horlamanın aniden kesilip bir süre sessizlik olması, ardından boğulur gibi ya da hırıltıyla nefes alma
• Uykuda nefes durmalarının başkaları tarafından gözlenmesi
• Boğulma hissiyle uyanma
• Gece sık idrara çıkma
• Huzursuz uyku ve aşırı terleme

Gündüz belirtileri

• Yeterince uyumasına rağmen dinlenmemiş olarak uyanma
• Gündüz aşırı uyku hali; televizyon izlerken, toplantıda ya da araç kullanırken uyuklama
• Sabah baş ağrısı ve ağız kuruluğu
• Dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve konsantrasyon güçlüğü
• Sinirlilik, depresif ruh hali
• Cinsel istekte azalma

Çocuklarda ise ağızdan nefes alma, horlama, yatak ıslatma, okul başarısında düşme ve hiperaktivite gibi belirtiler görülebilir.

Horlama ne zaman masum değildir?

Her horlayan kişide uyku apnesi yoktur. Ancak horlamaya şu durumlar eşlik ediyorsa değerlendirme yaptırmak gerekir: nefes durmalarının gözlenmesi, gündüz uykululuğu, yüksek tansiyon, belirgin fazla kilo ve kalın boyun yapısı. Basit horlama ile uyku apnesini yalnızca belirtilere bakarak ayırt etmek mümkün değildir; kesin ayrım için uyku testi gerekir. Yakınlarınızın gözlemleri bu noktada çok değerlidir; gece nefesinizin durduğunu fark eden biri varsa, gözlemlerini not alması ya da muayeneye sizinle gelmesi hekiminize yol gösterir.

Uyku testi ile tanı

Uyku apnesinin tanısı polisomnografi adı verilen uyku testiyle konur. Bu test genellikle bir uyku laboratuvarında bir gece boyunca yapılır. Vücuda yapıştırılan ağrısız sensörlerle şu değerler kaydedilir:

• Beyin dalgaları ve uyku evreleri
• Göz ve çene kası hareketleri
• Ağız ve burundan hava akımı
• Göğüs ve karın solunum hareketleri
• Kandaki oksijen düzeyi
• Kalp ritmi
• Horlama ve vücut pozisyonu

Test sonucunda saat başına düşen apne ve hipopne sayısı hesaplanır ve hastalığın hafif, orta veya ağır olduğu belirlenir. Bazı seçilmiş hastalarda evde yapılan, daha az sayıda parametrenin kaydedildiği taşınabilir uyku testleri de kullanılabilir.

Test öncesinde Göğüs Hastalıkları uzmanları ayrıntılı bir öykü alır, fizik muayene yapar ve gerekirse kulak burun boğaz değerlendirmesi ister.

Uyku apnesi tedavisi

Tedavi, hastalığın şiddetine, nedenine ve kişinin genel sağlık durumuna göre planlanır.

Yaşam tarzı değişiklikleri

Hafif olgularda ve tüm hastalarda destekleyici olarak önerilir:

• Kilo vermek; fazla kilolu kişilerde belirtileri belirgin biçimde azaltabilir.
• Akşam saatlerinde alkol ve sakinleştirici kullanmamak
• Sigarayı bırakmak
• Sırtüstü yatınca artan apnelerde yan yatmayı tercih etmek
• Düzenli uyku saatleri edinmek

CPAP tedavisi

Orta ve ağır uyku apnesinde en sık kullanılan ve etkinliği iyi bilinen tedavi CPAP (sürekli pozitif hava yolu basıncı) cihazıdır. Uyurken burun veya burun-ağız üzerine takılan bir maske aracılığıyla hafif basınçlı hava verilir; bu basınç hava yolunun kapanmasını önler. Düzenli kullanıldığında horlama ve nefes durmaları ortadan kalkar, gündüz uykululuğu azalır. Cihaza alışmak birkaç hafta sürebilir; uygun maske seçimi ve basınç ayarı için hekim ve teknik ekip desteği önemlidir. Bazı hastalarda farklı basınç ayarları sunan cihazlar tercih edilebilir.

Ağız içi apareyler

Hafif-orta uyku apnesinde veya CPAP'ı kullanamayan hastalarda, alt çeneyi öne doğru konumlandıran ve diş hekimiyle birlikte hazırlanan ağız içi cihazlar seçenek olabilir.

Cerrahi tedavi

Burun eğriliği, büyük bademcik veya geniz eti gibi yapısal sorunların bulunduğu seçilmiş hastalarda cerrahi tedaviler gündeme gelebilir. Çocuklarda bademcik ve geniz eti ameliyatı çoğu zaman etkili bir çözümdür. Yetişkinlerde cerrahinin uygunluğu ayrıntılı değerlendirmeyle belirlenir.

CPAP'a alışmak için pratik öneriler

CPAP tedavisinin başarısı büyük ölçüde düzenli kullanıma bağlıdır. İlk haftalarda maskeyi yadırgamak, burun kuruluğu veya hava kaçağı gibi sorunlar yaşanabilir. Şu öneriler uyum sürecini kolaylaştırabilir:

• Cihazı ilk günlerde gündüz, televizyon izlerken ya da kitap okurken kısa sürelerle takarak alışın.
• Maskenin yüzünüze uygun boyutta olduğundan emin olun; sızdırma veya ciltte iz oluşuyorsa ekibinize bildirin.
• Burun kuruluğu ya da tıkanıklığı için cihazın nemlendirici özelliğinden yararlanılabilir.
• Maskeyi, hortumu ve su haznesini üretici önerilerine uygun şekilde düzenli temizleyin.
• Cihazı her gece ve uyku süresinin tamamında kullanmaya çalışın; yalnızca birkaç saatlik kullanım beklenen faydayı sınırlayabilir.
• Sorun yaşadığınızda tedaviyi bırakmak yerine hekiminize başvurun; basınç ayarı ya da maske tipi değiştirilerek çoğu sorun çözülebilir.

Düzenli kullanan hastaların önemli bir kısmı, ilk birkaç hafta içinde sabahları daha dinç uyandığını ve gündüz uykululuğunun azaldığını fark eder. Eşlerin uyku kalitesinin de düzelmesi, tedaviye uyumu artıran önemli bir etkendir.

Tedavi edilmezse neler olabilir?

Tedavi edilmeyen orta ve ağır uyku apnesi; yüksek tansiyon, kalp ritim bozuklukları, kalp krizi, inme, insülin direnci ve diyabet riskini artırabilir. Gündüz uykululuğu trafik kazalarına yol açabilir. Bu nedenle özellikle meslek olarak araç kullananlarda tanı ve tedavi büyük önem taşır.

Uyku apnesi ayrıca ruh hali üzerinde de etkilidir. Sürekli bölünen uyku; depresyon, kaygı ve iş performansında düşüşle ilişkilendirilmektedir. Ameliyat planlanan kişilerde bilinmeyen uyku apnesi, anestezi sırasında ve sonrasında solunum sorunlarına yol açabileceği için cerrahi öncesinde hekimlere horlama ve nefes durmalarından söz etmek önemlidir. Gebelikte gelişen ya da artan horlama da gebelik tansiyonu ile ilişkili olabileceğinden takip eden hekime bildirilmelidir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlardan biri sizin için geçerliyse hekime başvurmanız önerilir:

• Gürültülü horlamanız var ve yakınlarınız uykuda nefesinizin durduğunu fark ediyorsa
• Yeterince uyuduğunuz halde gündüzleri sürekli yorgun ve uykuluysanız
• Araç kullanırken uyuklama ya da dikkat dağınıklığı yaşıyorsanız
• Sabahları baş ağrısıyla uyanıyorsanız
• Kontrol altına alınamayan yüksek tansiyonunuz ve horlamanız varsa
• Çocuğunuz düzenli horluyor, ağzından nefes alıyor ve uykuda nefesi duruyorsa

Gece aniden başlayan şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı, dudaklarda morarma ya da bilinç bulanıklığı gibi durumlarda ise beklemeden 112'yi arayın.

Horlama her zaman masum değildir. Uyku apnesi, doğru tanı konduğunda etkili biçimde tedavi edilebilen bir hastalıktır ve tedaviyle hem uyku kalitesi hem de genel sağlık belirgin şekilde iyileşebilir.