Astım Belirtileri ve Atakları Önlemenin Yolları

Astım, hava yollarında süregelen bir iltihaplanma ve aşırı duyarlılık sonucu ortaya çıkan, nöbetler halinde nefes darlığı, hışıltı ve öksürükle kendini gösteren kronik bir solunum yolu hastalığıdır. Her yaşta görülebilen astım, çocukluk çağının en sık kronik hastalıklarından biridir; ancak yetişkinlikte ilk kez ortaya çıkması da az değildir. İyi haber şu ki, düzenli takip ve uygun tedaviyle astımı olan kişilerin büyük çoğunluğu iş, okul ve spor hayatını kısıtlanmadan sürdürebilir.

Bu yazıda astım belirtilerini, atakları tetikleyen etkenleri, tanının nasıl konduğunu ve atakları önlemek için günlük hayatta neler yapabileceğinizi ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Astım nedir ve hava yollarında ne olur?

Akciğerlere hava taşıyan bronşlar, astımlı kişilerde sürekli hafif bir iltihap halindedir. Bu iltihaplı hava yolları, sağlıklı bir kişide önemsiz kalabilecek uyaranlara (polen, ev tozu akarı, soğuk hava, sigara dumanı gibi) aşırı tepki verir. Tepki sırasında üç temel değişiklik olur:

• Bronşları saran kaslar kasılır ve hava yolu daralır.
• Hava yolunun iç yüzeyi şişer.
• Yoğun ve yapışkan mukus (balgam) üretimi artar.

Bu üç etki bir araya geldiğinde havanın akciğerlere girip çıkması zorlaşır ve kişi nefes darlığı hisseder. Astım atağı denilen tablo, bu daralmanın belirgin biçimde arttığı dönemdir. Ataklar arasında kişi tamamen normal hissedebilir; bu da hastalığın bazen fark edilmemesine ya da hafife alınmasına yol açar.

Astım belirtileri nelerdir?

Astım belirtileri kişiden kişiye ve aynı kişide zaman içinde değişkenlik gösterir. En sık görülen bulgular şunlardır:

• Nefes darlığı: Özellikle eforla, gece ya da sabaha karşı artan, göğüste sıkışma hissiyle birlikte olabilen soluk alma güçlüğü.
• Hışıltı: Nefes verirken duyulan ıslık benzeri ses.
• Öksürük: Çoğunlukla kuru, gece uykudan uyandıran ya da egzersiz sonrası başlayan öksürük. Bazı kişilerde tek belirti öksürük olabilir; buna öksürük varyantlı astım denir.
• Göğüste baskı veya sıkışma hissi.
• Egzersizle başlayan yakınmalar: Koşma, merdiven çıkma ya da soğuk havada spor yaparken nefesin kesilmesi.

Belirtilerin karakteristik özelliği değişken olmasıdır: Gün içinde, mevsimlere göre ya da belirli ortamlara girdiğinizde artıp azalabilir. Soğuk algınlığı sonrası haftalarca geçmeyen öksürük ve hışıltı da astımın ipucu olabilir.

Çocuklarda dikkat edilmesi gerekenler

Çocuklarda astım sık tekrarlayan bronşit atakları, gece öksürüğü, oyun sırasında çabuk yorulma ya da diğer çocuklara ayak uyduramama şeklinde kendini gösterebilir. Ailede astım veya alerji öyküsü olan çocuklarda bu belirtilerin hekime danışılması önemlidir.

Astım atağını tetikleyen etkenler

Atakları önlemenin ilk adımı, sizi etkileyen tetikleyicileri tanımaktır. Herkesin tetikleyicisi farklı olabilir; en sık karşılaşılanlar şunlardır:

• Ev tozu akarları, polenler, küf mantarları ve evcil hayvan tüyleri gibi alerjenler
• Sigara dumanı (aktif veya pasif) ve hava kirliliği
• Soğuk algınlığı, grip gibi viral solunum yolu enfeksiyonları
• Soğuk ve kuru hava, ani hava değişimleri
• Parfüm, deterjan, boya gibi keskin kokular ve kimyasallar
• Yoğun egzersiz
• Bazı ağrı kesiciler ve bazı tansiyon ilaçları (her ilacı hekiminize danışarak kullanmalısınız)
• Reflü, stres ve yoğun duygusal tepkiler

Belirtilerinizin hangi durumlarda arttığını not etmek, hem sizin hem de hekiminizin tetikleyicileri belirlemesini kolaylaştırır.

Astım tanısı nasıl konur?

Astım tanısı yalnızca belirtilere bakılarak konmaz; hekimin muayenesi ve bazı testler gerekir. Tanı sürecinde genellikle şu adımlar izlenir:

• Ayrıntılı öykü ve muayene: Belirtilerin ne zaman, ne sıklıkla ve hangi koşullarda ortaya çıktığı, aile öyküsü ve alerji durumu sorgulanır. Steteskopla akciğerler dinlenir.
• Solunum fonksiyon testi (spirometri): Akciğerlere alınan ve verilen hava miktarı ile hızı ölçülür. Bronş açıcı ilaç sonrası belirgin düzelme olması astım lehine değerlendirilir.
• Zirve akım (PEF) ölçümü: Evde de yapılabilen bu ölçümle gün içi değişkenlik izlenebilir.
• Alerji testleri: Deri testi veya kan testleriyle alerjik tetikleyiciler araştırılabilir.
• Gerekirse ek testler: Bronş provokasyon testi, akciğer grafisi veya kan tetkikleri, benzer belirtiler veren başka hastalıkları ayırt etmek için istenebilir.

KOAH, kalp yetmezliği, reflü ve ses teli sorunları da astıma benzer yakınmalara neden olabilir. Bu nedenle doğru tanı için Göğüs Hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilmek önemlidir.

Astım tedavisi nasıl yapılır?

Astım tedavisinin amacı belirtileri kontrol altına almak, atakları önlemek ve akciğer fonksiyonlarını korumaktır. Tedavi kişinin hastalık şiddetine göre kademeli olarak planlanır ve düzenli kontrollerle yeniden değerlendirilir.

Kontrol edici (koruyucu) ilaçlar

Hava yollarındaki iltihabı azaltan, çoğunlukla inhaler (solunan) formdaki ilaçlardır. Belirtiler olmasa bile hekimin önerdiği şekilde düzenli kullanılmaları gerekir. Bu ilaçları kendi kendinize bırakmak, hastalığın kontrolden çıkmasına ve ağır ataklara yol açabilir.

Rahatlatıcı (kurtarıcı) ilaçlar

Atak sırasında bronşları hızla genişleterek nefes almayı kolaylaştıran ilaçlardır. Kurtarıcı ilaca sık ihtiyaç duyuyorsanız, bu durum hastalığınızın yeterince kontrol altında olmadığını gösterir ve hekiminize bildirmeniz gerekir.

İnhaler kullanım tekniği

İlaçların etkili olabilmesi için doğru tekniğin öğrenilmesi şarttır. Yanlış kullanım, ilacın akciğerlere ulaşmamasına neden olur. Her kontrolde inhaler tekniğinizi hekiminize veya hemşirenize göstermeniz faydalıdır. Gerekirse hazne (spacer) gibi yardımcı araçlar önerilebilir.

Diğer tedavi seçenekleri

Alerjik astımda alerjen immünoterapisi (aşı tedavisi), ağır astımda ise biyolojik ilaçlar uzman değerlendirmesiyle gündeme gelebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna muayene ve test sonuçlarına göre hekiminiz karar verir.

Astım ataklarını önlemenin yolları

İlaç tedavisi kadar günlük yaşamda alınan önlemler de atak sıklığını belirgin biçimde azaltabilir:

• Yazılı eylem planı edinin: Hekiminizle birlikte hazırlanan bu plan; günlük ilaçlarınızı, belirtiler arttığında ne yapacağınızı ve ne zaman acile başvurmanız gerektiğini içerir.
• Sigarayı bırakın ve dumandan uzak durun: Sigara dumanı astımı kötüleştiren en önemli etkenlerden biridir. Evde ve arabada sigara içilmemesi çocuklar için de kritiktir.
• Ev tozu akarlarıyla mücadele edin: Yatak örtülerini sık ve sıcak suyla yıkamak, halı ve ağır perdeleri azaltmak, evi düzenli havalandırmak işe yarar.
• Nemi ve küfü kontrol edin: Banyo ve mutfakta küf oluşumunu önleyin.
• Polen mevsiminde önlem alın: Polen yoğunluğunun yüksek olduğu saatlerde pencereleri kapalı tutun, dışarıdan gelince yüzünüzü yıkayın.
• Aşılarınızı aksatmayın: Hekiminizin önerisiyle yıllık grip aşısı ve pnömokok aşısı yaptırmak enfeksiyona bağlı atak riskini azaltır.
• Düzenli hareket edin: Astım egzersize engel değildir; uygun ısınma ve hekiminizin önerdiği önlemlerle spor yapabilirsiniz.
• Kilonuzu kontrol altında tutun: Fazla kilo astım kontrolünü zorlaştırabilir.
• Kontrollerinizi aksatmayın: Belirtiler iyi olsa bile düzenli kontroller tedavinin gerektiği gibi ayarlanmasını sağlar.

Astımınız kontrol altında mı?

Astımın iyi kontrol edildiğini gösteren bazı ölçütler vardır. Gündüz belirtilerinin haftada iki kezden az olması, gece uyanmaların olmaması, kurtarıcı ilaca nadiren ihtiyaç duyulması ve günlük aktivitelerin kısıtlanmaması iyi kontrol işaretleridir. Bu ölçütlerden biri ya da birkaçı karşılanmıyorsa tedavinizin gözden geçirilmesi gerekebilir. Kontrol muayenelerinde hekiminiz belirtilerinizi, ilaç kullanımınızı, inhaler tekniğinizi ve tetikleyicilerle karşılaşma durumunuzu birlikte değerlendirir; gerekirse tedavi basamağını artırır ya da uzun süre iyi seyreden hastalarda azaltır.

Astımla yaşam: Gebelik, iş ve spor

Astımı olan kadınlar gebelik planlarken hekimleriyle görüşmelidir; kontrolsüz astım hem anne hem bebek için risk oluşturabileceğinden tedavi genellikle gebelikte de sürdürülür. İş yerinde toz, kimyasal veya buhara maruz kalan kişilerde mesleki astım gelişebilir; belirtilerin iş günlerinde artıp tatilde azalması bu açıdan önemli bir ipucudur. Spor yapmak isteyenler ise hekimlerinin önerisiyle egzersiz öncesi önlemler alarak aktif bir yaşam sürdürebilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmanız gerekir:

• Tekrarlayan hışıltı, gece uyandıran öksürük veya eforla gelen nefes darlığınız varsa
• Soğuk algınlığı sonrası öksürük ve hışıltınız haftalarca sürüyorsa
• Kurtarıcı ilacınıza haftada birkaç kez veya daha sık ihtiyaç duyuyorsanız
• Belirtileriniz geceleri sizi uyandırıyor ya da günlük işlerinizi kısıtlıyorsa
• Zirve akım değerleriniz düşme eğilimindeyse

Şu durumlarda ise vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun:

• Kurtarıcı ilacı kullanmanıza rağmen nefes darlığınız düzelmiyor ya da hızla kötüleşiyorsa
• Konuşurken cümle tamamlayamayacak kadar nefessiz kalıyorsanız
• Dudaklarınızda veya tırnaklarınızda morarma varsa
• Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hali veya yoğun huzursuzluk gelişirse
• Nefes alırken boyun ve kaburga arası kasları belirgin şekilde çekiliyorsa

Astım ömür boyu süren bir hastalık olabilir; ancak doğru tanı, düzenli tedavi ve tetikleyicilerden korunmayla kontrol altında tutulabilir. Belirtilerinizi ciddiye almak ve tedavi planınıza sadık kalmak, ataklardan korunmanın en güvenilir yoludur.