Tiroid Hastalıkları: Hipotiroidi ve Hipertiroidi Farkı

Tiroid hastalıkları, boynun ön kısmında yer alan kelebek biçimli tiroid bezinin yapısını ya da çalışmasını etkileyen sorunların genel adıdır ve toplumda oldukça sık görülür. Tiroid bezi, metabolizmanın hızını düzenleyen hormonlar üretir; bu nedenle bezin az ya da fazla çalışması, enerji düzeyinizden kalp atışınıza, kilonuzdan ruh hâlinize kadar pek çok şeyi etkileyebilir. En sık karşılaşılan iki durum, tiroidin az çalışması anlamına gelen hipotiroidi ile fazla çalışması anlamına gelen hipertiroididir. Bu yazıda iki durum arasındaki farkları, belirtileri ve tedavi yaklaşımlarını anlaşılır bir şekilde açıklıyoruz.

Tiroid bezi ne işe yarar?

Tiroid bezi, başlıca tiroksin (T4) ve triiyodotironin (T3) adı verilen hormonları üretir. Bu hormonlar kan yoluyla tüm vücuda yayılır ve hücrelerin enerjiyi ne hızda kullanacağını belirler. Vücut ısısı, kalp hızı, bağırsak hareketleri, kas gücü, cilt ve saç sağlığı, adet düzeni ve zihinsel işlevler tiroid hormonlarından etkilenir.

Tiroidin çalışması beyindeki hipofiz bezi tarafından kontrol edilir. Hipofiz, tiroid uyarıcı hormon (TSH) salgılayarak tiroide ne kadar hormon üretmesi gerektiğini bildirir. Tiroid hormonları azaldığında TSH yükselir, fazlalaştığında ise TSH düşer. Bu denge, tiroid hastalıklarının tanısında da temel ipucunu oluşturur.

Tiroid bezinin işleyişindeki bozukluklar yalnızca hormon miktarıyla sınırlı değildir. Bezde büyüme (guatr), nodül oluşumu ya da iltihaplanma da görülebilir ve bu yapısal sorunlar hormon dengesini etkileyebilir ya da etkilemeyebilir. Kadınlarda erkeklere göre çok daha sık görülen tiroid hastalıkları, ileri yaşlarda ve aile öyküsü bulunan kişilerde de daha yaygındır.

Hipotiroidi nedir?

Hipotiroidi, tiroid bezinin vücudun ihtiyacını karşılayacak kadar hormon üretememesidir. Metabolizma yavaşlar ve belirtiler genellikle sinsi biçimde, aylar ya da yıllar içinde ortaya çıkar.

Hipotiroidinin sık nedenleri

• Haşimato tiroiditi gibi bağışıklık sisteminin tiroid bezine saldırdığı otoimmün hastalıklar (en sık neden)
• Tiroid ameliyatı ya da radyoaktif iyot tedavisi sonrası
• Boyun bölgesine uygulanan ışın tedavisi
• Bazı ilaçların yan etkileri
• İyot eksikliği ya da fazlalığı
• Doğuştan gelen tiroid sorunları

Hipotiroidi belirtileri

• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve uyku hâli
• Üşüme ve soğuğa karşı tahammülsüzlük
• Açıklanamayan kilo artışı
• Kabızlık
• Cilt kuruluğu, saç dökülmesi ve tırnak kırılması
• Yüzde ve göz kapaklarında şişlik
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı ve depresif ruh hâli
• Adet düzensizlikleri ve kadınlarda gebe kalmada güçlük
• Kas ağrıları ve kramplar

Hipertiroidi nedir?

Hipertiroidi, tiroid bezinin gereğinden fazla hormon üretmesidir. Bu durumda metabolizma hızlanır ve vücut adeta sürekli yüksek devirde çalışır.

Hipertiroidinin sık nedenleri

• Graves hastalığı: Bağışıklık sisteminin tiroidi aşırı uyardığı otoimmün bir hastalıktır ve en sık nedendir.
• Toksik nodüler guatr: Tiroiddeki bir ya da birden fazla nodülün kendi başına fazla hormon üretmesi
• Tiroidit: Tiroid bezinin iltihaplanmasıyla depolanmış hormonun kana geçici olarak salınması
• Aşırı tiroid hormonu ya da iyot alımı

Hipertiroidi belirtileri

• Çarpıntı ve hızlı kalp atışı
• İştah artmasına rağmen kilo kaybı
• Sinirlilik, huzursuzluk ve uykusuzluk
• Ellerde titreme
• Sıcağa tahammülsüzlük ve aşırı terleme
• Sık dışkılama ya da ishal
• Kas güçsüzlüğü, özellikle merdiven çıkarken zorlanma
• Adet kanamalarında azalma
• Graves hastalığında gözlerde öne doğru çıkıklık, batma ve sulanma

Hipotiroidi ve hipertiroidi arasındaki temel farklar

İki durumu birbirinden ayırmanın en kolay yolu, metabolizmanın hangi yönde değiştiğini düşünmektir. Hipotiroidide vücut yavaşlar; kişi üşür, kilo alır, halsizleşir ve kabızlık çeker. Hipertiroidide ise vücut hızlanır; kişi terler, kilo kaybeder, çarpıntı ve huzursuzluk yaşar.

Kan tahlillerinde de bu fark belirgindir. Hipotiroidide genellikle TSH yüksek, serbest T4 düşüktür. Hipertiroidide ise TSH baskılanmış, yani düşüktür ve serbest T4 ya da T3 yüksektir. Bununla birlikte bazı kişilerde hormonlar normal sınırlarda kalırken yalnızca TSH değişmiş olabilir; bu tabloya “subklinik” tiroid hastalığı denir ve tedavi gerekip gerekmediğine hekim karar verir.

Tiroid belirtileri çoğu zaman özgül değildir. Yorgunluk, kilo değişimi ya da ruh hâlindeki dalgalanmalar pek çok başka nedenle de görülebilir. Bu yüzden yalnızca belirtilere bakarak kendinize tanı koymamanız ve laboratuvar testleriyle doğrulama yaptırmanız önemlidir.

Tiroid hastalıklarının tanısı

Tanı süreci, ayrıntılı bir öykü ve fizik muayeneyle başlar. Hekiminiz boynunuzu muayene ederek bezin büyüklüğünü ve nodül olup olmadığını değerlendirir. Ardından genellikle şu testler istenir:

• TSH: Tiroid işlevini değerlendirmede ilk basamak testtir.
• Serbest T4 ve gerekirse serbest T3: Hormon düzeylerini doğrudan gösterir.
• Tiroid antikorları: Anti-TPO ve anti-tiroglobulin gibi testler otoimmün tiroid hastalıklarını düşündürür; Graves hastalığından şüpheleniliyorsa TSH reseptör antikoru bakılabilir.
• Tiroid ultrasonografisi: Bezin yapısını, büyüklüğünü ve nodülleri gösterir.
• Tiroid sintigrafisi: Özellikle hipertiroidinin nedenini ayırt etmek için kullanılabilir.

Tedavi seçenekleri

Hipotiroidi tedavisi

Hipotiroidinin temel tedavisi, eksik olan tiroid hormonunun ilaçla yerine konmasıdır. Tedavi genellikle uzun sürelidir ve çoğu zaman ömür boyu devam eder. İlacın doğru zamanda ve düzenli alınması, kontrollerin aksatılmaması önemlidir. Hekiminiz belirli aralıklarla TSH düzeyinize bakarak ilaç miktarını ayarlar. Doz değişikliğini kendi başınıza yapmamalısınız; çünkü fazla hormon kullanımı da kalp ritmi ve kemik sağlığı açısından sorun yaratabilir.

Hipertiroidi tedavisi

Hipertiroidinin tedavisi altta yatan nedene, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna göre belirlenir. Başlıca seçenekler şunlardır:

• Antitiroid ilaçlar: Tiroidin hormon üretimini azaltır.
• Belirtileri hafifleten ilaçlar: Çarpıntı ve titreme gibi şikâyetleri kontrol altına almak için kullanılabilir.
• Radyoaktif iyot tedavisi: Aşırı çalışan tiroid dokusunu küçültmeyi amaçlar.
• Cerrahi: Büyük guatr, bası belirtileri, ilaç tedavisine yanıt alınamaması ya da kanser şüphesi gibi durumlarda tiroidin bir kısmı veya tamamı alınabilir.

Radyoaktif iyot tedavisi ya da cerrahi sonrasında kişide hipotiroidi gelişebilir ve bu durumda hormon desteği gerekir.

Özel durumlar: gebelik ve ileri yaş

Gebelik, tiroid hastalıkları açısından özel dikkat gerektiren bir dönemdir. Annenin tiroid hormonları, özellikle gebeliğin ilk aylarında bebeğin beyin gelişimi için önemlidir. Bu nedenle hipotiroidisi olan ve hormon tedavisi kullanan kadınlarda gebelik sırasında ilaç ihtiyacı çoğu zaman artar ve tahlillerin daha sık yapılması gerekir. Tedavi edilmeyen hipertiroidi de hem anne hem bebek için risk oluşturabilir. Gebelikte kullanılabilecek ilaçların seçimi farklılık gösterdiğinden, tedavi kararları mutlaka hekim tarafından verilmelidir. Doğumdan sonraki ilk yıl içinde ise bazı kadınlarda geçici bir tiroid iltihabı gelişebilir; bu dönemde ortaya çıkan yorgunluk ya da çarpıntı lohusalığa bağlanıp göz ardı edilmemelidir.

İleri yaştaki kişilerde ise tiroid belirtileri daha silik seyredebilir. Hipotiroidi yalnızca unutkanlık ya da halsizlikle, hipertiroidi ise yalnızca kilo kaybı, çarpıntı veya ritim bozukluğuyla kendini gösterebilir. Bu nedenle yaşlı bireylerde açıklanamayan değişikliklerde tiroid işlevlerinin kontrol edilmesi yararlı olur.

Tiroid hastalıklarıyla yaşam

Tiroid hastalıklarının büyük bölümü düzenli takip ve uygun tedaviyle kontrol altına alınabilir. Günlük yaşamda dikkat edebileceğiniz bazı noktalar şunlardır:

• İlaçlarınızı hekiminizin önerdiği şekilde ve düzenli kullanın.
• Kontrol tahlillerinizi aksatmayın.
• Gebelik planlıyorsanız ya da gebe kaldıysanız hekiminize hemen haber verin; bu dönemde ilaç ihtiyacı değişebilir.
• İyotlu tuz kullanımı genel olarak önerilir, ancak iyot takviyelerini hekime danışmadan kullanmayın.
• Bitkisel ürünlerin tiroid fonksiyonunu ve tahlil sonuçlarını etkileyebileceğini unutmayın.
• Dengeli beslenme, düzenli egzersiz ve yeterli uyku genel iyiliğinizi destekler.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlardan birini yaşıyorsanız bir hekime başvurmanız uygun olur:

• Birkaç haftadır süren, açıklanamayan yorgunluk, kilo değişimi ya da üşüme veya terleme
• Çarpıntı, ellerde titreme ve huzursuzluk
• Boynunuzda şişlik, ele gelen kitle ya da yutkunurken rahatsızlık
• Ses kısıklığının uzun sürmesi
• Gözlerde öne çıkma, çift görme veya batma
• Adet düzensizliği ya da gebe kalmada güçlük
• Ailenizde tiroid hastalığı öyküsü bulunması

Çok hızlı ve düzensiz kalp atışı, göğüs ağrısı, nefes darlığı, yüksek ateşle birlikte bilinç bulanıklığı ya da ciddi uyuşukluk ve vücut ısısında belirgin düşme gibi durumlar nadir ama ciddi tiroid krizlerinin habercisi olabilir. Böyle bir tabloda hiç beklemeden 112'yi arayın.

Tiroid hastalıkları hakkında doğru tanı ve kişiye özel tedavi planı için hekim muayenesi şarttır. Bu alanda Endokrinoloji ve Metabolizma uzmanları size yol gösterebilir; ilk değerlendirme için aile hekiminize ya da dahiliye uzmanına da başvurabilirsiniz.