Sedef Hastalığı (Psoriazis) Belirtileri ve Tedavisi

Sedef hastalığı, derinin normalden çok daha hızlı yenilenmesi sonucu kırmızı, kabarık ve üzeri gümüşi beyaz pullarla kaplı plakların ortaya çıktığı kronik bir hastalıktır. Tıp dilinde psoriazis olarak adlandırılan bu durum yalnızca bir cilt sorunu değildir; bağışıklık sisteminin rol oynadığı ve eklemler başta olmak üzere vücudun başka bölgelerini de etkileyebilen sistemik bir hastalıktır. Sedef hastalığı bulaşıcı değildir ve tamamen ortadan kaldırılamasa da günümüzde uygun tedavilerle çoğu hastada uzun süreli kontrol sağlanabilmektedir. Bu yazıda sedef hastalığının belirtilerini, nedenlerini, tanı ve tedavi yöntemlerini ve hastalıkla yaşamayı kolaylaştıracak önerileri bulabilirsiniz.

Sedef hastalığı nedir?

Sağlıklı deride hücreler yaklaşık bir ayda yenilenir. Sedef Hastalığı olan kişilerde ise bağışıklık sisteminin aşırı ve hatalı çalışması nedeniyle bu süre birkaç güne kadar kısalır. Yeni hücreler deri yüzeyine çok hızlı ulaşır, ölü hücreler dökülmeye fırsat bulamadan birikir ve kalın, pullu plaklar oluşur. Bu nedenle deride pullanma hastalığın en tipik görünümüdür.

Hastalık her yaşta başlayabilir; ancak en sık 15-35 yaş arasında ve 50-60 yaş civarında ortaya çıkar. Toplumda yaklaşık her 100 kişiden 2-3'ünde görülür. Seyri genellikle dalgalıdır: alevlenme dönemlerini sakin dönemler izler.

Sedef hastalığının nedenleri ve tetikleyicileri

Psoriazisin kesin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte genetik yatkınlık ve bağışıklık sistemi temel rolü oynar. Ailesinde sedef hastalığı olan kişilerde risk daha yüksektir. Yatkın kişilerde hastalığı başlatabilen veya alevlendirebilen etkenler şunlardır:

• Stres: Ruhsal stres alevlenmelerin en sık tetikleyicilerinden biridir.
• Enfeksiyonlar: Özellikle çocuk ve gençlerde boğaz enfeksiyonlarından sonra damla şeklinde sedef ortaya çıkabilir.
• Deri yaralanmaları: Çizik, yanık, böcek ısırığı veya dövme bölgesinde yeni plaklar gelişebilir.
• Sigara ve alkol: Hem hastalığın ortaya çıkma riskini hem de şiddetini artırır.
• Fazla kilo: Obezite, hastalığın daha ağır seyretmesiyle ve tedaviye yanıtın azalmasıyla ilişkilidir.
• Bazı ilaçlar: Bazı tansiyon ve kalp ilaçları, sıtma ilaçları ve lityum gibi ilaçlar hastalığı alevlendirebilir. Kortizon tedavisinin aniden kesilmesi de ciddi alevlenmelere yol açabilir.
• Soğuk ve kuru hava: Kış aylarında belirtiler genellikle artar.

Sedef hastalığının belirtileri

Sedef hastalığının farklı tipleri vardır ve belirtiler tipe göre değişir.

Plak tipi sedef

En sık görülen tiptir. Sınırları belirgin, kırmızı, kabarık ve üzeri beyaz-gümüşi pullarla kaplı plaklar oluşur. En çok dirsek, diz, saçlı deri ve bel bölgesinde görülür. Plaklar kaşıntılı olabilir, kuruyup çatlayabilir ve kanayabilir.

Diğer tipler

• Damla (guttat) sedef: Gövde ve kollarda küçük, damla şeklinde lezyonlar; genellikle enfeksiyon sonrası başlar.
• Ters (invers) sedef: Koltuk altı, kasık ve meme altı gibi kıvrım bölgelerinde pulsuz, parlak kırmızı alanlar.
• Püstüler sedef: İrinli kabarcıklar; sıklıkla avuç içi ve ayak tabanında görülür.
• Eritrodermik sedef: Vücudun büyük bölümünü kaplayan yaygın kızarıklık ve pullanma; acil tıbbi değerlendirme gerektiren nadir ve ağır bir tiptir.

Tırnak ve eklem tutulumu

Sedef hastalarının önemli bir kısmında tırnaklarda küçük çukurcuklar, sararma, kalınlaşma ve tırnağın yatağından ayrılması görülebilir. Hastaların bir bölümünde ise eklemlerde ağrı, şişlik ve sabah tutukluğu ile seyreden psoriatik artrit gelişir. Parmakların sosis gibi şişmesi ve topukta ağrı da bu tablonun belirtileri arasındadır. Eklem şikâyetlerinin erken fark edilmesi, kalıcı eklem hasarını önlemek açısından büyük önem taşır.

Sedef hastalığı nasıl teşhis edilir?

Tanı çoğunlukla dermatolog tarafından yapılan deri muayenesiyle konur. Hekim plakların görünümünü, yerleşimini, tırnakları ve saçlı deriyi inceler; aile öyküsünü ve eklem şikâyetlerini sorgular. Tanının kesin olmadığı durumlarda deriden küçük bir parça alınarak biyopsi yapılabilir. Eklem tutulumundan şüphelenilirse kan tetkikleri ve görüntüleme yöntemleri istenebilir, romatoloji ile birlikte değerlendirme yapılabilir.

Sedef hastalığında kalp-damar hastalıkları, diyabet, yüksek tansiyon, yağlanma ve depresyon riskinin arttığı bilinmektedir. Bu nedenle hastaların genel sağlık açısından da düzenli izlenmesi önerilir.

Sedef hastalığı ile karışabilen durumlar

Deride pullanma yapan her hastalık sedef değildir. Egzama, mantar enfeksiyonları, seboreik dermatit ve bazı nadir deri hastalıkları benzer görünüm verebilir. Özellikle saçlı derideki kepeklenme ile sedef sık karıştırılır. Kıvrım bölgelerindeki lezyonlar ise mantar enfeksiyonu sanılarak uzun süre yanlış ürünlerle tedavi edilebilir. Bu nedenle kendi kendinize tanı koymak yerine dermatoloğa başvurmanız, gereksiz ve yanlış tedavilerin önüne geçer.

Hastalığın şiddeti nasıl değerlendirilir?

Tedaviye karar verirken hekimler hastalığın vücut yüzeyinin ne kadarını kapladığını, plakların kalınlığını, kızarıklık ve pullanma düzeyini ölçen ölçekler kullanır. Bunun yanında yüz, el, ayak, genital bölge ve tırnak gibi özel bölgelerin tutulumu, kaplanan alan küçük olsa bile hastalığın daha ciddi kabul edilmesine yol açabilir. Hastalığın günlük yaşamınızı, işinizi ve ruh hâlinizi ne ölçüde etkilediği de tedavi seçiminde dikkate alınır.

Sedef tedavisi

Sedef tedavisinin amacı plakları azaltmak, kaşıntı ve rahatsızlığı gidermek, alevlenmeleri seyrekleştirmek ve yaşam kalitesini artırmaktır. Tedavi seçimi hastalığın yaygınlığına, tutulan bölgeye, eklem tutulumuna ve kişinin genel sağlık durumuna göre yapılır.

Topikal (cilde uygulanan) tedaviler

Hafif ve sınırlı hastalıkta ilk basamaktır:

• Kortizonlu kremler ve merhemler (hekim kontrolünde, önerilen süre ve bölgede kullanılmalıdır)
• D vitamini türevi kremler
• Pulları yumuşatan ve kaldıran salisilik asit veya üre içeren ürünler
• Saçlı deri için özel şampuan ve losyonlar
• Düzenli nemlendirici kullanımı

Fototerapi (ışık tedavisi)

Yaygın plaklarda veya kremlerle yeterli yanıt alınamadığında, hastanelerde kontrollü olarak uygulanan dar bant UVB gibi ışık tedavileri etkili bir seçenektir. Haftada birkaç seans şeklinde, belirli bir süre boyunca uygulanır. Solaryum kullanımı fototerapi yerine geçmez ve cilt kanseri riskini artırdığı için önerilmez.

Sistemik tedaviler ve biyolojik ilaçlar

Orta ve şiddetli sedef hastalığında, eklem tutulumu olan ya da yaşam kalitesi ciddi şekilde etkilenen hastalarda ağızdan veya iğne yoluyla verilen ilaçlar kullanılır. Bağışıklık sistemini düzenleyen klasik sistemik ilaçlar ve hastalıktaki belirli iltihap yollarını hedefleyen biyolojik ilaçlar bu gruptadır. Biyolojik tedaviler son yıllarda birçok hastada belirgin ve uzun süreli düzelme sağlamıştır. Bu ilaçlar düzenli kan tahlilleri ve hekim takibi gerektirir; tedaviye başlamadan önce tüberküloz ve hepatit gibi enfeksiyonlar açısından tarama yapılır.

Gebelik ve çocukluk döneminde sedef

Gebelik planlayan veya hamile olan sedef hastalarında tedavi seçenekleri dikkatle gözden geçirilir; çünkü bazı sistemik ilaçlar gebelikte kullanılmamalı ve gebelikten belirli bir süre önce bırakılmalıdır. Bu nedenle gebelik düşüncenizi doktorunuzla önceden paylaşmanız önemlidir. Çocuklarda görülen sedef hastalığında ise tedavi, çocuğun yaşına ve hastalığın yaygınlığına göre planlanır; damla tipi sedefte boğaz enfeksiyonu gibi tetikleyicilerin araştırılması gerekir. Her iki durumda da ilaçların kendi kendine başlanmaması ve bırakılmaması gerekir.

Sedef hastalığıyla yaşam: günlük öneriler

Tedavinin yanı sıra yaşam tarzı düzenlemeleri hastalığın kontrolüne önemli katkı sağlar:

• Cildinizi nemli tutun: Banyodan hemen sonra, cilt hafif nemliyken kokusuz nemlendirici sürün.
• Ilık suyla kısa duş alın: Çok sıcak su ve uzun banyolar cildi kurutur.
• Plakları kazımayın: Pulları zorla koparmak yeni lezyonlara yol açabilir.
• Sigarayı bırakın, alkolü sınırlayın.
• Sağlıklı kiloyu koruyun: Kilo vermek, fazla kilolu hastalarda tedaviye yanıtı artırabilir.
• Stresle başa çıkın: Düzenli egzersiz, yeterli uyku ve gerektiğinde psikolojik destek faydalıdır.
• Enfeksiyonları önemseyin: Boğaz enfeksiyonu gibi durumlarda doktorunuza başvurun.
• Kontrolsüz güneşlenmeyin: Ölçülü güneş bazı hastalarda faydalı olabilir, ancak güneş yanığı hastalığı alevlendirir.
• İlaçlarınızı kendiliğinden bırakmayın: Özellikle kortizonlu tedavilerin aniden kesilmesi alevlenmeye neden olabilir.

Sedef hastalığı, görünür lezyonları nedeniyle kişinin sosyal hayatını ve ruh sağlığını etkileyebilir. Bu konudaki zorlukları hekiminizle paylaşmanız, tedavi planının bütüncül şekilde yapılmasına yardımcı olur.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Derinizde düzelmeyen, pullu ve kırmızı plaklar fark ettiğinizde Dermatoloji uzmanları tarafından muayene olmanız önerilir. Ayrıca şu durumlarda gecikmeden hekime başvurun:

• Lezyonların hızla yayılması veya mevcut tedaviye yanıt vermemesi
• Eklemlerde ağrı, şişlik, sabah tutukluğu veya parmaklarda şişlik
• Tırnaklarda belirgin değişiklikler
• Yoğun kaşıntı, çatlama ve kanama nedeniyle günlük yaşamın etkilenmesi
• Tedavi sırasında ateş, öksürük gibi enfeksiyon belirtileri
• Hastalığın ruh hâlinizi ve sosyal yaşamınızı olumsuz etkilemesi

Vücudun büyük bölümünde aniden gelişen kızarıklık, yaygın irinli kabarcıklar, ateş, titreme ve halsizlik ise acil değerlendirme gerektirir; bu durumda en yakın acil servise başvurmalı veya 112'yi aramalısınız. Size en uygun tedavinin belirlenmesi için düzenli dermatoloji kontrolleri önemlidir.