Egzama (Atopik Dermatit) Nedir? Kaşıntıyı Azaltmanın Yolları

Egzama, ciltte kuruluk, kızarıklık, pullanma ve en önemlisi yoğun kaşıntıyla seyreden, iltihabi bir cilt hastalığıdır. Egzamanın en sık görülen türü olan atopik dermatit özellikle bebeklik ve çocukluk döneminde başlar, ancak yetişkinlikte de devam edebilir ya da ilk kez ortaya çıkabilir. Hastalık alevlenme ve sakin dönemlerle seyreder; geceleri artan kaşıntı nedeniyle uyku düzenini, okul ve iş performansını, hatta tüm aileyi etkileyebilir. Egzama bulaşıcı değildir ve doğru cilt bakımı ile uygun tedaviyle büyük ölçüde kontrol altına alınabilir. Bu yazıda egzamanın nedenlerini, belirtilerini, tedavi seçeneklerini ve kaşıntıyı azaltmak için günlük hayatta uygulayabileceğiniz önerileri bulacaksınız.

Egzama nedir?

Egzama, genel olarak derinin iltihaplanmasıyla seyreden bir grup hastalığı tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Halk arasında egzama denildiğinde çoğunlukla atopik dermatit kastedilir. Atopik dermatitte derinin koruyucu bariyeri zayıflamıştır. Sağlıklı deri, tuğla duvar gibi dizilmiş hücreler ve bunların arasını dolduran yağlardan oluşan sağlam bir bariyere sahiptir. Egzamalı deride bu yapı bozulduğu için nem kolayca kaybolur, cilt kuruluğu gelişir ve dışarıdan gelen tahriş edici maddeler, alerjenler ve mikroplar deriye daha kolay girer. Bağışıklık sistemi bu duruma aşırı tepki vererek iltihaba ve kaşıntıya yol açar.

Atopik dermatitli kişilerde ve ailelerinde astım, alerjik nezle (saman nezlesi) ve besin alerjisi daha sık görülür. Bu hastalıklar bir arada atopik hastalıklar olarak adlandırılır.

Diğer egzama türleri

• Kontakt dermatit: Deterjan, nikel, parfüm, kauçuk gibi maddelerle temas sonrası gelişen egzama. Tahriş edici veya alerjik tipte olabilir.
• El egzaması: Sık el yıkama ve ıslak işlerle tetiklenir; ev işi yapanlarda, sağlık çalışanlarında ve kuaförlerde sıktır.
• Seboreik dermatit: Saçlı deri, kaş ve burun kenarlarında yağlı pullanma ve kızarıklık.
• Dishidrotik egzama: Avuç içi ve parmak kenarlarında kaşıntılı küçük su kabarcıkları.
• Numuler egzama: Bozuk para şeklinde, yuvarlak egzama plakları.

Egzamanın nedenleri ve tetikleyicileri

Atopik dermatitin ortaya çıkmasında genetik yatkınlık, deri bariyerindeki bozukluk ve bağışıklık sistemi birlikte rol oynar. Anne veya babasında alerjik hastalık bulunan çocuklarda risk daha yüksektir. Yatkın kişilerde egzama alevlenmelerine yol açan başlıca etkenler şunlardır:

• Kuru hava ve soğuk: Kış aylarında, kaloriferli ortamlarda belirtiler genellikle artar.
• Sıcak ve terleme: Aşırı sıcak ortamlar ve terlemek kaşıntıyı tetikler.
• Sabunlar ve deterjanlar: Parfümlü, köpüklü temizleyiciler cildin doğal yağlarını uzaklaştırır.
• Yün ve sentetik kumaşlar: Doğrudan cilde temas eden kaba kumaşlar tahrişe yol açar.
• Alerjenler: Ev tozu akarları, polenler ve evcil hayvan tüyleri bazı kişilerde tetikleyici olabilir.
• Enfeksiyonlar: Deride bakteriyel veya viral enfeksiyonlar alevlenmelere neden olabilir.
• Stres: Ruhsal stres kaşıntıyı ve kaşıma isteğini artırır.
• Besinler: Bazı küçük çocuklarda belirli besinler egzamayı alevlendirebilir. Ancak besin alerjisi testleri ve diyet kısıtlamaları mutlaka hekim kontrolünde yapılmalıdır; gereksiz diyetler çocuğun büyümesini olumsuz etkileyebilir.

Egzamanın belirtileri

Egzamanın temel belirtisi kaşıntıdır. Kaşıntı genellikle döküntüden önce başlar ve geceleri artar. Kaşıma deriyi daha da tahriş eder, bu da yeni kaşıntıya yol açar; bu durum kaşıntı-kaşıma kısır döngüsü olarak adlandırılır.

Diğer belirtiler şunlardır:

• Belirgin cilt kuruluğu ve pürüzlülük
• Kırmızı veya koyu renkli lekeler, döküntüler
• Akut dönemde sulanan, kabuklanan alanlar
• Uzun süreli kaşıma sonrası derinin kalınlaşması ve çizgilerinin belirginleşmesi
• Ciltte çatlaklar ve ağrı
• İyileşen bölgelerde açık veya koyu renk değişiklikleri

Belirtilerin yerleşimi yaşa göre değişir:

• Bebeklerde: Yanaklar, alın, saçlı deri ve kolların dış yüzü sık tutulur.
• Çocuklarda: Dirsek içi, diz arkası, el bilekleri ve ayak bilekleri tipik bölgelerdir.
• Yetişkinlerde: Kıvrım bölgelerinin yanı sıra eller, boyun, göz kapakları ve yüz tutulabilir.

Egzama nasıl teşhis edilir?

Atopik dermatit tanısı, dermatolog tarafından yapılan muayene ve ayrıntılı öyküyle konur. Hekiminiz döküntülerin yerleşimini, ne zamandır sürdüğünü, kişisel ve ailesel alerji öyküsünü ve tetikleyici olabilecek etkenleri değerlendirir. Tanı için özel bir kan testi gerekmez. Kontakt dermatitten şüphelenildiğinde hangi maddeye karşı alerji olduğunu saptamak için yama testi yapılabilir. Besin alerjisi düşünülen çocuklarda gerekirse çocuk alerji uzmanıyla birlikte değerlendirme yapılır. Mantar enfeksiyonu, sedef hastalığı ve uyuz gibi egzamaya benzeyen durumlar da muayenede ayırt edilir.

Egzama tedavisi

Egzama kronik bir hastalıktır; tedavinin amacı cildi onarmak, kaşıntıyı ve iltihabı azaltmak, alevlenmeleri önlemek ve yaşam kalitesini artırmaktır. Tedavi planı hastalığın şiddetine, yaşa ve tutulan bölgeye göre hekim tarafından belirlenir.

Nemlendirme: tedavinin temeli

Düzenli ve bol nemlendirici kullanımı, egzamanın hem tedavisinde hem de alevlenmelerin önlenmesinde en önemli adımdır. Nemlendiriciler deri bariyerini destekler ve cilt kuruluğunu azaltır.

• Kokusuz ve parfümsüz, yoğun kıvamlı krem veya merhemler tercih edilmelidir.
• Günde en az iki kez, bol miktarda ve tüyün yatış yönünde sürülmelidir.
• Banyodan sonraki ilk birkaç dakika içinde, cilt hafif nemliyken uygulamak etkiyi artırır.
• Egzama sakin dönemdeyken de nemlendiricilere devam edilmelidir.

İlaç tedavileri

• Topikal kortizonlu kremler: Alevlenme dönemlerinde iltihabı ve kaşıntıyı hızla azaltır. Hekimin önerdiği güçte, bölgede ve sürede kullanıldığında güvenlidir. Kortizon korkusuyla tedaviyi yetersiz kullanmak da, kontrolsüz ve uzun süreli kullanmak da sorunlara yol açabilir.
• Kortizon içermeyen bağışıklık düzenleyici kremler: Özellikle yüz, göz kapağı ve kıvrım bölgeleri gibi hassas alanlarda ve uzun süreli kontrolde kullanılabilir.
• Antihistaminikler: Bazı hastalarda geceleri kaşıntı ve uyku düzeni için yardımcı olabilir.
• Enfeksiyon tedavisi: Deride bakteriyel enfeksiyon gelişirse uygun antibiyotik tedavisi verilir.

Orta ve ağır egzamada tedavi

Krem tedavilerine rağmen kontrol altına alınamayan, yaygın ve yaşam kalitesini ciddi biçimde etkileyen egzamada fototerapi (ışık tedavisi), bağışıklık sistemini baskılayan ağızdan ilaçlar veya son yıllarda kullanıma giren biyolojik ilaçlar ve hedefe yönelik tedaviler gündeme gelebilir. Bu tedaviler düzenli hekim takibi gerektirir.

Kaşıntıyı azaltmanın yolları

Kaşıntı egzamanın en rahatsız edici belirtisidir. Aşağıdaki öneriler kaşıntıyı azaltmaya yardımcı olabilir:

• Kısa ve ılık banyo: Banyo ve duş 5-10 dakikayı geçmemeli, su çok sıcak olmamalıdır.
• Yumuşak temizleyiciler: Sabun yerine parfümsüz, pH dengeli temizleyiciler kullanın; cildi havluyla ovmadan tampon yaparak kurulayın.
• Pamuklu giysiler: Cilde temas eden kıyafetler pamuklu ve bol olmalı; yünlü giysiler doğrudan cilde değmemelidir.
• Tırnakları kısa tutun: Özellikle çocuklarda tırnakların kısa olması kaşımaya bağlı hasarı azaltır.
• Soğuk kompres: Kaşıntılı bölgeye temiz, nemli ve serin bir bez uygulamak rahatlatabilir.
• Ortam sıcaklığı: Yatak odasını serin tutmak gece kaşıntısını azaltır.
• Çamaşır deterjanı: Parfümsüz deterjan kullanın ve çamaşırları iyi durulayın; yumuşatıcılardan kaçının.
• Stres yönetimi: Gevşeme egzersizleri ve düzenli uyku kaşıntı döngüsünü kırmaya yardımcı olur.
• Tetikleyicilerinizi tanıyın: Alevlenmelerden önce nelerle karşılaştığınızı not etmek, kaçınmanız gereken etkenleri belirlemenizi kolaylaştırır.

Egzamayla günlük yaşam

Egzama yalnızca bir cilt sorunu değildir; uykusuzluk, dikkat dağınıklığı, utanma duygusu ve sosyal ortamlardan kaçınma gibi etkileri de olabilir. Egzamalı çocukların öğretmenlerini bilgilendirmek, okulda nemlendirici kullanımına ve uygun giysilere izin verilmesini sağlamak yararlıdır. Ellerinde egzama olan yetişkinlerin ıslak işlerde pamuk astarlı eldiven kullanması, el yıkadıktan sonra her seferinde nemlendirici sürmesi önerilir. Yüzme sonrası klorlu suyu hemen duşla uzaklaştırıp nemlendirici uygulamak da faydalıdır. Hastalığın kronik doğasını kabullenmek ve bakım rutinini bir alışkanlık hâline getirmek, alevlenmelerin seyrekleşmesinde en önemli unsurlardan biridir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Cildinizde düzelmeyen kuruluk, kızarıklık ve kaşıntı varsa Dermatoloji uzmanları tarafından değerlendirilmeniz önerilir. Özellikle şu durumlarda hekime başvurun:

• Kaşıntının uykunuzu, işinizi veya çocuğunuzun okul hayatını etkilemesi
• Nemlendirici ve önerilen tedavilere rağmen düzelme olmaması
• Egzamanın hızla yayılması
• Deride sarı kabuklar, irinli akıntı, artan ağrı ve sıcaklık gibi enfeksiyon belirtileri
• Bebeğinizde yaygın egzama ve beslenme sonrası belirtilerin artması
• Göz çevresi egzamasıyla birlikte görme şikâyetleri

Egzamalı deride aniden ortaya çıkan, içi sıvı dolu ağrılı kabarcıklar ve ateş, uçuk virüsüne bağlı ciddi bir enfeksiyonun işareti olabilir; bu durumda vakit kaybetmeden acil servise başvurmalısınız. Ayrıca bir besin yedikten sonra dudak ve dilde şişlik, nefes darlığı gibi ciddi alerji belirtileri gelişirse hemen 112'yi arayın. Egzamanın tedavisi kişiye özel olduğundan ilaç kullanımına ve takip sıklığına muayene sonrasında hekiminizle birlikte karar vermelisiniz.