PSA Testi Nedir? Prostat Kanseri Taraması

PSA testi, prostat bezinin ürettiği bir proteinin kandaki düzeyini ölçen basit bir kan tahlilidir ve prostat kanserinin erken tanısında yaygın olarak kullanılır. Prostat kanseri, erkeklerde en sık görülen kanserlerden biridir ve erken evrede çoğu zaman hiçbir belirti vermez. Bu nedenle uygun yaş ve risk grubundaki erkeklerde PSA testi, hastalığın tedavi şansının yüksek olduğu dönemde yakalanmasına yardımcı olabilir. Ancak PSA yüksekliği her zaman kanser anlamına gelmez; sonuçların doğru yorumlanması büyük önem taşır. Bu yazıda PSA testinin ne olduğunu, kimlere önerildiğini, sonuçların nasıl değerlendirildiğini ve tarama sürecinin artı ve eksilerini bulabilirsiniz.

PSA nedir?

PSA (prostat spesifik antijen), prostat bezindeki hücreler tarafından üretilen bir proteindir. Temel görevi meni sıvısını akışkan hâle getirmektir. PSA'nın büyük kısmı meniye geçer; ancak küçük bir miktarı kana karışır. Kandaki PSA düzeyi, prostatta herhangi bir nedenle hücre sayısı arttığında veya prostat dokusunun yapısı bozulduğunda yükselebilir.

PSA prostata özgüdür, ancak kansere özgü değildir. Yani PSA yüksekliği prostatta bir sorun olduğunu gösterir; fakat bu sorunun kanser mi, büyüme mi yoksa iltihap mı olduğunu tek başına söylemez.

PSA testi nasıl yapılır?

PSA testi, koldan alınan bir tüp kan ile yapılır. Aç karnına olmak genellikle gerekmez. Ancak bazı durumlar PSA düzeyini geçici olarak etkileyebileceği için testten önce şunlara dikkat etmeniz önerilir:

• Testten önceki birkaç gün içinde cinsel ilişki ve boşalmadan kaçınmak,
• Bisiklet veya at binme gibi prostat bölgesine baskı yapan aktiviteleri ertelemek,
• Yakın zamanda idrar yolu enfeksiyonu veya prostat iltihabı geçirdiyseniz bunu hekiminize bildirmek,
• Sonda takılması, sistoskopi veya prostat biyopsisi gibi işlemlerden sonra bir süre beklemek,
• Prostat büyümesi veya saç dökülmesi için kullandığınız ilaçları mutlaka belirtmek; bazı ilaçlar PSA değerini düşürebilir.

Kimlere PSA testi önerilir?

Prostat kanseri taraması, kişinin yaşı, risk faktörleri ve beklentileri göz önünde bulundurularak hekimle birlikte verilen ortak bir karara dayanmalıdır. Genel olarak şu yaklaşımlar benimsenir:

• Ortalama risk taşıyan erkekler: Genellikle 50 yaş civarından itibaren PSA testi ve taramanın faydaları ile olası dezavantajları hekimle konuşulur.
• Yüksek risk taşıyan erkekler: Birinci derece yakınında (baba, erkek kardeş) prostat kanseri olanlar ve ailesinde bazı kalıtsal kanser genleri bulunanlarda bu görüşme daha erken yaşta, örneğin 45 yaş civarında başlatılabilir.
• İleri yaştaki erkekler: Genel sağlık durumu ve yaşam beklentisi değerlendirilerek taramanın sürdürülüp sürdürülmeyeceğine karar verilir.

Taramanın ne sıklıkla tekrarlanacağı, ilk PSA değerine ve risk durumuna göre belirlenir. Düşük değerlerde test aralığı uzatılabilirken, sınırda değerlerde daha sık kontrol önerilebilir.

PSA değeri nasıl yorumlanır?

PSA değeri nanogram/mililitre (ng/mL) cinsinden raporlanır. Uzun yıllar boyunca tek bir sınır değer kullanılmış olsa da günümüzde PSA sonucunun tek başına değil, birçok faktörle birlikte değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir:

• Yaş: PSA değeri yaşla birlikte doğal olarak yükselir. Gençlerde düşük kabul edilen bir değer ileri yaşta normal sayılabilir.
• Prostat hacmi: Büyük prostatlar daha fazla PSA üretir. PSA değerinin prostat hacmine oranı (PSA yoğunluğu) yorumlamada yardımcı olur.
• Zaman içindeki değişim: Kısa sürede belirgin artış göstermesi, tek bir yüksek değerden daha anlamlı olabilir.
• Serbest PSA oranı: Kandaki PSA'nın bir kısmı serbest hâlde bulunur. Serbest PSA'nın toplam PSA'ya oranı düşük olduğunda kanser olasılığı görece artar.
• Kullanılan ilaçlar ve geçirilen işlemler.

Bu nedenle PSA sonucunuzu internetteki tablolarla karşılaştırarak yorumlamak yerine, diğer bulgularla birlikte hekiminizle değerlendirmeniz gerekir.

PSA yüksekliğinin nedenleri

PSA değerinin yüksek çıkması tek başına prostat kanseri anlamına gelmez. PSA'yı yükseltebilen başlıca durumlar şunlardır:

• İyi huylu prostat büyümesi,
• Prostat iltihabı (prostatit),
• İdrar yolu enfeksiyonları,
• Yakın zamanda yapılan boşalma veya bisiklet sürme,
• Sonda takılması, sistoskopi veya prostat biyopsisi gibi işlemler,
• İleri yaş,
• Prostat kanseri.

Öte yandan PSA değerinin normal sınırlar içinde olması da kanser olmadığını kesin olarak göstermez. Bazı prostat kanserleri düşük PSA değerleriyle seyredebilir. Bu nedenle PSA testi, rektal muayene ve gerektiğinde diğer tetkiklerle birlikte değerlendirilir.

PSA yüksek çıkarsa ne yapılır?

PSA değeriniz yaşınıza ve durumunuza göre yüksek bulunursa, hekiminiz aşağıdaki adımları izleyebilir:

1. Testin tekrarlanması: Geçici nedenleri dışlamak için PSA testi birkaç hafta sonra tekrarlanabilir. Enfeksiyon şüphesi varsa önce enfeksiyon tedavi edilir.
2. Parmakla rektal muayene: Prostatın büyüklüğü, kıvamı ve sertlik olup olmadığı değerlendirilir.
3. Ek kan ve idrar testleri: Serbest PSA oranı ve bazı yeni biyobelirteçler kanser riskinin daha iyi tahmin edilmesine yardımcı olabilir.
4. Multiparametrik prostat MR: Prostat içinde şüpheli bir alan olup olmadığını gösterir ve gereksiz biyopsilerin azaltılmasına katkı sağlar.
5. Prostat biyopsisi: Kanser şüphesi devam ederse prostattan doku örnekleri alınır. Kesin tanı ancak biyopsiyle konulabilir.

Prostat kanseri taramasının artıları ve eksileri

PSA testi ile tarama, prostat kanserinin erken evrede yakalanmasını ve bazı hastalarda kansere bağlı ölüm riskinin azalmasını sağlayabilir. Ancak taramanın bazı dezavantajları da vardır:

• Yanlış alarm: PSA, kanser olmayan nedenlerle de yükselebildiği için gereksiz kaygıya ve ek tetkiklere yol açabilir.
• Biyopsi riskleri: Kanama ve enfeksiyon gibi nadir de olsa bazı riskler taşır.
• Aşırı tanı: Bazı prostat kanserleri çok yavaş büyür ve kişinin yaşamı boyunca hiçbir soruna yol açmayabilir. Bu tür kanserlerin saptanması, gerekmeyen tedavilere neden olabilir.

Günümüzde bu dezavantajları azaltmak için MR gibi yöntemler daha sık kullanılmakta, düşük riskli kanserlerde ise hemen tedavi yerine aktif izlem tercih edilebilmektedir. Tarama kararını, kendi değerleriniz ve risklerinizi göz önüne alarak hekiminizle birlikte vermeniz en doğru yaklaşımdır.

PSA testi yalnızca tarama için mi kullanılır?

PSA testinin önemli bir kullanım alanı da prostat kanseri tanısı almış kişilerin takibidir. Ameliyat veya ışın tedavisi sonrasında PSA değeri belirli aralıklarla ölçülür. Tedavi sonrası düşük seyreden PSA değerinin zamanla yükselmeye başlaması, hastalığın yeniden aktifleştiğine işaret edebilir ve ek değerlendirme gerektirir. Aktif izlem programındaki hastalarda ise PSA, MR ve gerektiğinde tekrarlanan biyopsilerle birlikte kanserin seyrini izlemek için kullanılır.

Takip sırasında PSA sonuçlarınızı mümkünse aynı laboratuvarda yaptırmanız faydalı olur. Farklı laboratuvarlarda kullanılan yöntemler arasında küçük farklılıklar olabildiğinden, değerlerin zaman içindeki değişimini doğru izlemek bu şekilde kolaylaşır. Sonuçlarınızın bir kopyasını saklamanız da hekiminizin değerlendirmesine yardımcı olur.

Prostat kanserinin belirtileri

Erken evre prostat kanseri genellikle belirti vermez. İlerlemiş durumlarda şu şikâyetler görülebilir:

• İdrar yapmada zorlanma, zayıf akım, sık idrara çıkma,
• İdrarda veya meni sıvısında kan,
• Sertleşme sorunları,
• Kemik ağrıları, özellikle bel ve kalça ağrısı,
• Açıklanamayan kilo kaybı ve halsizlik.

İdrar şikâyetleri daha sık olarak iyi huylu prostat büyümesine bağlıdır; ancak her iki durum da benzer belirtiler verebildiği için değerlendirme gerekir.

Prostat sağlığınızı korumak için

Prostat kanserini kesin olarak önleyen bir yöntem bulunmamakla birlikte genel sağlığınızı destekleyen alışkanlıklar faydalı olabilir:

• Sebze, meyve ve tam tahıllardan zengin, dengeli beslenmek,
• İşlenmiş et ve aşırı hayvansal yağ tüketimini sınırlamak,
• Sağlıklı kiloyu korumak ve düzenli egzersiz yapmak,
• Sigarayı bırakmak,
• Ailenizdeki kanser öyküsünü bilmek ve hekiminizle paylaşmak.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

50 yaşına yaklaştıysanız ya da ailenizde prostat kanseri öyküsü varsa, PSA testi ve tarama seçeneklerini konuşmak için Üroloji uzmanları ile görüşebilirsiniz. İdrar şikâyetleriniz varsa bu şikâyetlerin Prostat Büyümesi ile mi yoksa başka bir nedenle mi ilişkili olduğunun değerlendirilmesi de önemlidir. Aşağıdaki durumlarda başvurunuzu ertelememelisiniz:

• PSA değeriniz yüksek çıktıysa veya önceki sonuçlarınıza göre belirgin şekilde arttıysa,
• İdrarda veya meni sıvısında kan gördüyseniz,
• İdrar yapmada zorlanma veya sık idrara çıkma şikâyetleriniz varsa,
• Açıklanamayan kemik ağrısı veya kilo kaybı yaşıyorsanız.

İdrar yapamama, idrar şikâyetlerine eşlik eden yüksek ateş ve titreme ya da bacaklarda ani güç kaybı gibi durumlarda ise vakit kaybetmeden acil servise başvurmalı veya 112'yi aramalısınız.

PSA testi, doğru kişide ve doğru zamanda kullanıldığında prostat kanserinin erken tanısında değerli bir araçtır. Sonuçlarınızı tek başına değil, hekiminizin değerlendirmesiyle birlikte yorumlamanız, gereksiz kaygıdan uzak ve bilinçli kararlar almanızı sağlar.