Kemik Erimesi (Osteoporoz) Belirtileri ve Korunma

Kemik erimesi, kemiklerin yoğunluğunun ve kalitesinin azalarak kolayca kırılabilir hale gelmesidir ve tıpta osteoporoz olarak adlandırılır. Sessiz hastalık olarak da bilinir; çünkü yıllarca hiçbir belirti vermeden ilerleyebilir ve çoğu zaman ilk kez basit bir düşme sonrasında oluşan kalça, el bileği ya da omurga kırığıyla fark edilir. Özellikle menopoz sonrası kadınlarda ve ileri yaştaki erkeklerde sık görülen bu durum, yaşam kalitesini ciddi biçimde etkileyebilir. İyi haber ise kemik erimesinin büyük ölçüde önlenebilir ve tedavi edilebilir olmasıdır. Bu yazıda osteoporozun nedenlerini, belirtilerini, tanı yöntemlerini ve kemiklerinizi korumak için yapabileceklerinizi ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Kemik erimesi nedir?

Kemik, sanıldığının aksine canlı ve sürekli yenilenen bir dokudur. Vücudumuzda yaşam boyu eski kemik dokusu yıkılır ve yerine yenisi yapılır. Çocukluk ve gençlik döneminde yapım yıkımdan fazladır; kemik kütlesi genellikle 20'li yaşların sonu ile 30'lu yaşların başında en yüksek düzeyine ulaşır. Bu yaştan sonra yıkım yavaş yavaş yapımı geçmeye başlar.

Kemik erimesinde bu denge belirgin şekilde bozulur. Kemiklerin iç yapısı süngerimsi bir görünüm kazanarak incelir, gözenekler büyür ve kemik dayanıklılığını kaybeder. Sonuçta normalde kırığa yol açmayacak kadar hafif darbeler, hatta öksürmek veya eğilmek bile kırığa neden olabilir.

Gençlikte ulaşılan en yüksek kemik kütlesi ne kadar fazlaysa, ileri yaşta osteoporoz gelişme riski de o kadar azalır. Bu nedenle kemik sağlığının temeli çocukluk ve gençlik döneminde atılır.

Risk faktörleri

Değiştirilemeyen risk faktörleri

• Kadın cinsiyet: Kadınların kemik kütlesi erkeklere göre daha düşüktür ve menopozla birlikte östrojen hormonunun azalması kemik kaybını hızlandırır.
• İleri yaş: Yaş ilerledikçe risk artar.
• Aile öyküsü: Özellikle anne veya babada kalça kırığı öyküsü riski artırır.
• Erken menopoz: 45 yaşından önce menopoza girmek veya yumurtalıkların ameliyatla alınması
• İnce ve küçük yapılı vücut

Değiştirilebilir risk faktörleri

• Yetersiz kalsiyum ve D vitamini alımı
• Hareketsiz yaşam
• Sigara kullanımı
• Aşırı alkol tüketimi
• Düşük vücut ağırlığı ve aşırı zayıflama
• Aşırı kafein ve tuz tüketimi

Kemik erimesine yol açabilen hastalıklar ve ilaçlar

• Uzun süreli kortizon kullanımı
• Tiroid ve paratiroid bezi hastalıkları
• Romatoid artrit gibi iltihaplı romatizmal hastalıklar
• Çölyak hastalığı ve bağırsaktan emilim bozuklukları
• Kronik böbrek ve karaciğer hastalıkları
• Erkeklerde testosteron eksikliği
• Bazı epilepsi, mide asidi baskılayıcı ve kanser tedavisinde kullanılan ilaçlar

Bu ilaçları kullanıyorsanız kendi başınıza bırakmamanız, kemik sağlığınızla ilgili endişelerinizi hekiminizle konuşmanız gerekir.

Kemik erimesi belirtileri

Kemik erimesi erken dönemde genellikle hiçbir belirti vermez. Bu nedenle risk altındaki kişilerin belirti beklemeden taranması önemlidir. Hastalık ilerledikçe şu bulgular ortaya çıkabilir:

• Kırıklar: En sık el bileği, kalça ve omurga kırıkları görülür. Ayakta duracak yükseklikten düşme gibi hafif travmalarla oluşan kırıklar kemik erimesini düşündürmelidir.
• Boy kısalması: Omurgada oluşan çökme kırıkları nedeniyle zamanla birkaç santimetreyi bulan boy kaybı olabilir.
• Kamburlaşma: Sırtın üst bölümünde öne doğru eğilme gelişebilir.
• Sırt ve bel ağrısı: Omurga kırıkları ani başlayan şiddetli ağrıya yol açabileceği gibi, bazen fark edilmeden sinsice gelişip kronik sırt ağrısına neden olabilir.
• Nefes darlığı ve erken doyma: İleri kamburlaşmada göğüs ve karın boşluğunun daralmasına bağlı görülebilir.

Kalça kırıkları, osteoporozun en ciddi sonuçlarından biridir. Özellikle yaşlılarda uzun süre yatağa bağımlılığa, bağımsızlığın kaybına ve başka sağlık sorunlarına yol açabilir.

Tanı nasıl konur?

Kemik erimesi tanısında en sık kullanılan yöntem kemik yoğunluğu ölçümüdür. Halk arasında kemik ölçümü olarak bilinen bu test, DEXA adı verilen özel bir cihazla genellikle bel omurları ve kalçadan yapılır. Ağrısızdır, birkaç dakika sürer ve çok düşük dozda radyasyon içerir.

Ölçüm sonucunda elde edilen değerler, sağlıklı genç bir yetişkinin kemik yoğunluğuyla karşılaştırılarak değerlendirilir:

• Normal: Kemik yoğunluğu beklenen aralıktadır.
• Osteopeni: Kemik yoğunluğu normalin altında, ancak osteoporoz düzeyine ulaşmamıştır.
• Osteoporoz: Kemik yoğunluğu belirgin şekilde düşmüştür ve kırık riski artmıştır.

Ayrıca hafif travmayla kalça veya omurga kırığı geçirmiş kişilerde, ölçüm sonucundan bağımsız olarak osteoporoz tanısı düşünülebilir.

Kimler kemik yoğunluğu ölçümü yaptırmalı?

Genel olarak şu gruplarda ölçüm önerilir:

• 65 yaş ve üzerindeki kadınlar
• 70 yaş ve üzerindeki erkekler
• Menopoz sonrası dönemde olup risk faktörleri taşıyan daha genç kadınlar
• Hafif travmayla kırık geçirmiş yetişkinler
• Uzun süreli kortizon tedavisi alanlar ve kemik kaybına yol açan hastalığı olanlar

Hekiminiz ölçümle birlikte kırık riskinizi hesaplayan değerlendirme araçlarını kullanabilir ve kemik kaybının altta yatan bir nedeni olup olmadığını araştırmak için kanda kalsiyum, D vitamini, tiroid ve böbrek fonksiyonları gibi tetkikler isteyebilir.

Tedavi seçenekleri

Osteoporoz tedavisinin temel amacı kırıkları önlemektir. Tedavi planı; kemik yoğunluğu sonucuna, kırık öyküsüne, yaşa, eşlik eden hastalıklara ve kırık riskine göre kişiye özel olarak belirlenir.

• Yaşam tarzı düzenlemeleri: Beslenme, egzersiz ve düşmeyi önleme tüm hastalar için tedavinin temelidir.
• Kalsiyum ve D vitamini desteği: Beslenmeyle yeterli alınamıyorsa veya kanda D vitamini düzeyi düşükse hekim tarafından önerilebilir. Gereğinden fazla takviye kullanımının da zararları olabileceğinden kendi başınıza başlamamanız önerilir.
• İlaç tedavisi: Kemik yıkımını yavaşlatan veya kemik yapımını artıran farklı ilaç grupları bulunur. Ağızdan, iğne veya serum şeklinde uygulanabilirler. Hangi ilacın ne kadar süreyle kullanılacağına hekiminiz karar verir.
• Fizik tedavi ve rehabilitasyon: Kas gücünü, dengeyi ve duruşu iyileştirmeye yönelik egzersiz programları, kırık sonrası iyileşmede ve yeni kırıkların önlenmesinde önemli yer tutar.

Tedavi sürecinde düzenli kontroller ve belirli aralıklarla tekrarlanan kemik yoğunluğu ölçümüyle tedaviye yanıt değerlendirilir.

Kemik erimesinden korunmak için neler yapabilirsiniz?

Yeterli kalsiyum alın

Kalsiyum, kemiklerin temel yapı taşıdır. Süt, yoğurt, peynir ve ayran gibi süt ürünleri en iyi kalsiyum kaynaklarıdır. Bunun yanı sıra koyu yeşil yapraklı sebzeler, kuru baklagiller, susam, badem, kuru incir ve kılçığıyla yenen küçük balıklar da kalsiyum içerir. Günlük ihtiyacınızı mümkün olduğunca beslenmeyle karşılamaya çalışın.

D vitamini düzeyinizi önemseyin

D vitamini, kalsiyumun bağırsaktan emilmesi için gereklidir ve büyük ölçüde güneş ışığı ile ciltte üretilir. Ülkemizde, özellikle kapalı giyinen, evden az çıkan ve kış aylarında güneşe yeterince çıkamayan kişilerde D vitamini eksikliği sık görülür. Uygun saatlerde ve güvenli sürelerde güneş ışığından yararlanmak faydalıdır. Eksiklik saptanırsa hekiminiz uygun desteği önerecektir.

Düzenli egzersiz yapın

• Ağırlık taşıyan egzersizler: Yürüyüş, merdiven çıkma, dans ve hafif tempolu koşu kemiklerin güçlenmesine yardımcı olur.
• Kuvvet egzersizleri: Hafif ağırlıklar veya direnç bantlarıyla yapılan çalışmalar kas ve kemik gücünü artırır.
• Denge egzersizleri: Tai chi ve benzeri denge çalışmaları düşme riskini azaltır.

Osteoporoz tanısı aldıysanız omurgayı öne doğru zorlayan ani eğilme ve dönme hareketlerinden kaçınmanız gerekebilir; size uygun egzersizleri hekiminiz veya fizyoterapistinizle belirlemeniz önerilir.

Zararlı alışkanlıklardan uzak durun

Sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak, kemik kaybını yavaşlatmada önemli adımlardır. Aşırı kahve, kola ve tuz tüketimini azaltmak da faydalıdır.

Düşmeleri önleyin

Osteoporozda kırıkların çoğu düşmeyle oluşur. Evinizde düşme riskini azaltmak için:

• Kaygan halıları kaldırın veya sabitleyin
• Banyo ve tuvalete tutunma barları ve kaymaz paspas koyun
• Geceleri koridorları aydınlatın
• Kaymaz tabanlı, ayağı saran ayakkabılar giyin
• Görme kontrollerinizi düzenli yaptırın
• Baş dönmesi yapabilecek ilaçlarınızı hekiminizle gözden geçirin

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurarak kemik sağlığınızı değerlendirtmeniz önerilir:

• Menopoza girdiyseniz ve risk faktörleriniz varsa
• Hafif bir düşme veya darbe sonrasında kırık geçirdiyseniz
• Boyunuzun kısaldığını veya sırtınızın kamburlaştığını fark ettiyseniz
• Uzun süredir kortizon veya kemik kaybına yol açabilecek ilaçlar kullanıyorsanız
• Ailenizde kalça kırığı öyküsü varsa
• Ani başlayan ve geçmeyen şiddetli sırt veya bel ağrınız varsa

Düşme sonrasında kalçada şiddetli ağrı, bacağın üzerine basamama, bacağın dışa doğru dönmesi ya da kısalmış görünmesi kalça kırığını düşündürür. Bu durumda kişiyi hareket ettirmeye çalışmadan 112'yi arayın.

Kemik erimesinin değerlendirilmesi, tedavisi ve kişiye özel egzersiz programı için Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon uzmanları ile görüşebilirsiniz. Kemik yoğunluğu ölçümünün sizin için uygun olup olmadığına ve tedavi gerekip gerekmediğine muayene sonrasında hekiminiz karar verecektir.