Diz Kireçlenmesi (Osteoartrit) Belirtileri ve Tedavisi

Diz kireçlenmesi, tıbbi adıyla diz osteoartriti, diz ekleminde kemiklerin uçlarını kaplayan kıkırdağın zamanla incelmesi ve aşınmasıyla ortaya çıkan, ilerleyici bir eklem hastalığıdır. Özellikle 50 yaş sonrasında diz ağrısının en sık nedenlerinden biridir ve merdiven çıkmak, uzun yürümek, yere çömelmek gibi günlük hareketleri zorlaştırabilir. Diz kireçlenmesi tamamen geri döndürülemese de doğru tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle ağrı azaltılabilir, hareket kabiliyeti korunabilir ve hastalığın ilerlemesi yavaşlatılabilir.

Bu yazıda diz kireçlenmesinin neden oluştuğunu, belirtilerini, nasıl teşhis edildiğini ve egzersizden cerrahiye uzanan tedavi seçeneklerini ele alıyoruz.

Diz kireçlenmesi nedir?

Diz eklemi uyluk kemiği, kaval kemiği ve diz kapağından oluşur. Bu kemiklerin birbirine temas eden yüzeyleri kaygan ve esnek bir kıkırdak tabakasıyla kaplıdır. Kıkırdak, eklemin sürtünmesiz hareket etmesini ve yüklerin dengeli dağılmasını sağlar.

Osteoartritte bu kıkırdak zamanla incelir, pürüzleşir ve yer yer tamamen kaybolabilir. Kıkırdağın altındaki kemik buna tepki olarak kalınlaşır ve eklem kenarlarında osteofit adı verilen kemik çıkıntıları oluşur. Halk arasında kireçlenme denmesinin nedeni, röntgende görülen bu kemik çıkıntıları ve eklem aralığındaki daralmadır. Hastalık yalnızca kıkırdağı değil; eklem zarını, bağları ve çevredeki kasları da etkileyen bir süreçtir.

Diz kireçlenmesinin nedenleri ve risk faktörleri

Diz kireçlenmesi genellikle tek bir nedene bağlı değildir. Başlıca risk faktörleri şunlardır:

• Yaş: Kıkırdağın onarım kapasitesi yaşla birlikte azalır; hastalık 50 yaş sonrasında belirgin şekilde artar.
• Cinsiyet: Kadınlarda, özellikle menopoz sonrasında daha sık görülür.
• Fazla kilo: Diz eklemine binen yükü artırır. Fazla kilo aynı zamanda eklemlerde iltihabı artıran maddelerin salınımına da katkıda bulunur.
• Geçirilmiş diz yaralanmaları: Menisküs yırtığı, bağ kopması veya eklem içi kırıklar ileri yıllarda kireçlenme riskini artırır.
• Eklem dizilim bozuklukları: O bacak veya X bacak gibi durumlar, yükün dizin bir bölümüne daha fazla binmesine yol açar.
• Zorlayıcı işler ve aktiviteler: Sürekli diz çökmeyi, çömelmeyi veya ağır yük taşımayı gerektiren işler.
• Kas zayıflığı: Özellikle uyluk ön kaslarının güçsüz olması dizin korunmasını azaltır.
• Genetik yatkınlık ve bazı hastalıklar: Ailede kireçlenme öyküsü, romatoid artrit veya gut gibi eklem hastalıkları.

Diz kireçlenmesi belirtileri

Belirtiler genellikle yavaş başlar ve yıllar içinde artar. En sık görülen belirti diz ağrısıdır:

• Yürüme, merdiven çıkma-inme, çömelme veya uzun süre ayakta durma ile artan, dinlenmekle azalan ağrı
• Sabahları veya uzun süre oturduktan sonra kalkınca dizde tutukluk; bu tutukluk genellikle 30 dakikadan kısa sürer
• Dizde şişlik, zaman zaman eklem içinde sıvı birikmesi
• Hareket sırasında çıtırtı, gıcırtı veya sürtünme hissi
• Dizin tam bükülememesi ya da tam düzleşememesi
• Dizde boşalma veya güvensizlik hissi
• İlerlemiş dönemde bacakta şekil bozukluğu ve topallama

Şikâyetler gün içinde ve mevsimlere göre dalgalanabilir. Bazı kişiler soğuk ve nemli havalarda ağrılarının arttığını ifade eder. Hastalığın erken döneminde ağrı yalnızca uzun yürüyüşlerden sonra ortaya çıkarken, ilerleyen dönemlerde dinlenme sırasında ve gece de hissedilebilir.

Diz kireçlenmesi nasıl teşhis edilir?

Tanı, çoğu zaman öykü ve fizik muayene ile konur. Doktorunuz ağrının ne zaman ve hangi hareketlerle arttığını sorar; muayenede dizdeki şişliği, hassasiyeti, hareket açıklığını, eklemdeki sürtünmeyi ve bacak dizilimini değerlendirir.

• Röntgen: Eklem aralığındaki daralmayı, kemik çıkıntılarını ve kemik değişikliklerini gösterir; kireçlenmenin derecesini belirlemede temel yöntemdir. Ayakta çekilen grafiler eklem aralığını daha doğru gösterir.
• MR: Rutin olarak gerekmez. Menisküs, bağ veya kıkırdak hasarından şüphelenildiğinde ya da tanı net olmadığında istenebilir.
• Kan tahlilleri ve eklem sıvısı incelemesi: İltihaplı romatizmal hastalıklar, gut veya enfeksiyondan şüphelenildiğinde yapılır.

Röntgendeki kireçlenme derecesi ile hissedilen ağrı her zaman paralel değildir. Bu nedenle tedavi kararı, görüntülemeden çok kişinin şikâyetleri ve işlev kaybına göre verilir.

Diz kireçlenmesi tedavisi

Kireçlenme tedavisi; ağrıyı azaltmayı, eklem hareketini ve işlevi korumayı, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmayı amaçlar. Tedavi basamaklı olarak planlanır ve çoğu hastada cerrahi dışı yöntemlerle uzun yıllar boyunca iyi bir yaşam kalitesi sağlanabilir.

Egzersiz ve fizik tedavi

Egzersiz, diz osteoartriti tedavisinin temel taşıdır. Uyluk ön ve arka kaslarını, kalça kaslarını güçlendiren egzersizler dize binen yükü azaltır ve ağrıyı hafifletir. Yürüyüş, bisiklet, yüzme ve su içi egzersizler eklemleri zorlamadan kondisyonu artırır. Ağrıyı azaltmaya yönelik fizik tedavi uygulamaları da programın parçası olabilir. Size özel egzersiz ve fizik tedavi planı için Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon uzmanları ile görüşebilirsiniz.

Egzersize başlarken şu noktalara dikkat etmeniz faydalı olur:

• Hareketleri ağrısız ya da hafif rahatsızlık sınırında yapın; keskin ağrı hissederseniz durun.
• Egzersiz sonrası ağrı ve şişlik birkaç saatten uzun sürüyorsa yoğunluğu azaltın.
• Koşu, zıplama ve ani dönüşler içeren sporlar yerine eklemi darbeden koruyan aktiviteleri tercih edin.
• Kısa süreli ve sık seanslar, uzun ve seyrek seanslara göre genellikle daha iyi tolere edilir.
• Egzersizlerin etkisi birkaç haftada ortaya çıkar; sonuç almak için sabırlı ve düzenli olmak gerekir.

Kilo kontrolü

Fazla kilolu kişilerde vücut ağırlığının yüzde 5-10 kadar azaltılması bile diz ağrısında ve hareket kabiliyetinde anlamlı iyileşme sağlayabilir. Yürürken dize binen yük vücut ağırlığının birkaç katıdır; bu nedenle verilen her kilo dizleriniz için önemlidir.

İlaç tedavisi

Doktorunuz ağrıyı azaltmak için ağrı kesiciler, iltihap giderici ilaçlar veya cilde sürülen jel ve kremler önerebilir. Bu ilaçların özellikle uzun süreli kullanımında mide, böbrek ve kalp üzerine yan etkileri olabileceğinden, kendi kendinize kullanmamanız ve doktor kontrolünde olmanız önemlidir.

Eklem içi enjeksiyonlar

Ağrının belirgin olduğu dönemlerde eklem içine kortizon enjeksiyonu kısa süreli rahatlama sağlayabilir; ancak sık tekrarlanması önerilmez. Bunun dışında eklem içine uygulanan farklı enjeksiyon tedavileri de bulunmaktadır; bu tedavilerin etkinliği hastadan hastaya değişir ve hangi hastaya uygun olduğuna hekim karar verir.

Yardımcı cihazlar

Baston kullanımı (ağrılı dizin karşı tarafındaki elde), dizlik, uygun tabanlık ve şok emici ayakkabılar dize binen yükü azaltabilir.

Cerrahi tedavi ve diz protezi

Cerrahi dışı tedavilere rağmen ağrı günlük yaşamı ciddi biçimde kısıtlıyorsa cerrahi seçenekler gündeme gelir. Genç ve aktif hastalarda bacak dizilim bozukluğunu düzelten kemik ameliyatları düşünülebilir. İleri evre kireçlenmede ise diz protezi ameliyatı uygulanabilir. Diz protezi, aşınmış eklem yüzeylerinin yapay parçalarla değiştirilmesidir ve uygun hastalarda ağrıyı belirgin şekilde azaltıp yürüme kapasitesini artırabilir. Protez kararı ortopedi uzmanıyla birlikte, kişinin yaşı, genel sağlık durumu ve beklentileri göz önüne alınarak verilir. Ameliyat sonrasında düzenli fizik tedavi, başarılı bir sonuç için çok önemlidir.

Diz kireçlenmesiyle günlük yaşam

Günlük alışkanlıklarınızda yapacağınız küçük değişiklikler dizlerinizi korumanıza yardımcı olur:

• Uzun süre çömelmekten, yere bağdaş kurarak oturmaktan ve diz çökmekten kaçının.
• Alafranga tuvalet kullanın, gerekirse klozet yükseltici tercih edin.
• Merdiven çıkarken sağlam bacakla, inerken ağrılı bacakla adım atın ve tırabzandan destek alın.
• Çok alçak koltuk ve sandalyeler yerine kolçaklı, uygun yükseklikte oturaklar seçin.
• Hareketsiz kalmayın; ağrının izin verdiği ölçüde düzenli yürüyüş yapın.
• Ağrı ve şişliğin arttığı dönemlerde kısa süreli soğuk uygulama rahatlama sağlayabilir.
• Kilonuzu kontrol altında tutun.

Bitkisel karışımlar, kıkırdağı yeniden oluşturduğu iddia edilen ürünler ve kesin sonuç vaat eden uygulamalar konusunda dikkatli olmalı, herhangi bir ürünü kullanmadan önce doktorunuza danışmalısınız.

Hastalık hakkında ayrıntılı bilgi için Diz Kireçlenmesi sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmanız önerilir:

• Birkaç haftadır geçmeyen veya giderek artan diz ağrısı
• Merdiven çıkmayı, yürümeyi veya uyumayı zorlaştıran ağrı
• Dizde tekrarlayan şişlik
• Dizin kilitlenmesi, takılması veya boşalma hissi
• Dizinizi tam bükememe ya da düzleştirememe
• Kullandığınız ağrı kesicilere rağmen şikâyetlerin devam etmesi

Aşağıdaki durumlar ise daha hızlı değerlendirme gerektirir; gecikmeden acil servise başvurmalısınız:

• Dizde aniden gelişen kızarıklık, ısı artışı ve şiddetli şişlikle birlikte ateş (eklem enfeksiyonu belirtisi olabilir)
• Düşme veya darbe sonrası dize hiç yük verememe
• Baldırda tek taraflı şişlik, ağrı ve kızarıklık (özellikle uzun süre hareketsiz kaldıktan sonra)

Diz kireçlenmesi tanısı ve size en uygun tedavinin belirlenmesi için hekim muayenesi gereklidir.