Diyabet Belirtileri: Şeker Hastalığını Erken Fark Edin

Diyabet belirtileri, özellikle hastalığın başlangıç döneminde oldukça sinsi olabilir ve günlük yaşamın yoğunluğu içinde kolayca gözden kaçabilir. Şeker hastalığı olarak da bilinen diyabet, vücudun kan şekerini yeterince düzenleyememesi sonucu ortaya çıkan, uzun süreli ve yaygın bir metabolizma hastalığıdır. Türkiye, diyabet sıklığının yüksek olduğu ülkeler arasında yer alır ve diyabetli kişilerin önemli bir kısmı hastalığının farkında değildir. Oysa erken tanı ve uygun tedaviyle diyabetin göz, böbrek, sinir ve kalp üzerindeki olumsuz etkileri büyük ölçüde önlenebilir veya geciktirilebilir. Bu yazıda diyabetin türlerini, belirtilerini, risk faktörlerini, tanı ve tedavi yöntemlerini ele alıyoruz.

Diyabet nedir?

Yediğimiz besinlerdeki karbonhidratlar sindirim sırasında glikoza, yani şekere dönüşür ve kana geçer. Pankreastan salgılanan insülin hormonu, bu şekerin hücrelere girerek enerji olarak kullanılmasını sağlar. Diyabette ya pankreas yeterli insülin üretemez ya da vücut ürettiği insüline yeterince yanıt veremez. Sonuçta kan şekeri yükselir. Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, zamanla küçük ve büyük damarlara, sinirlere ve organlara zarar verir.

Diyabetin türleri

• Tip 1 diyabet: Bağışıklık sisteminin pankreasta insülin üreten hücreleri hasara uğratmasıyla ortaya çıkar. Çoğunlukla çocukluk ve gençlik döneminde başlar, ancak her yaşta görülebilir. Tedavisinde insülin kullanımı zorunludur.
• Tip 2 diyabet: En sık görülen diyabet türüdür ve vakaların büyük çoğunluğunu oluşturur. Vücudun insüline karşı direnç geliştirmesi ve zamanla pankreasın yeterli insülin üretememesiyle gelişir. Genellikle yetişkinlerde görülse de obezitenin artmasıyla birlikte gençlerde ve çocuklarda da giderek daha sık rastlanmaktadır.
• Gebelik diyabeti: Gebelik sırasında ortaya çıkan kan şekeri yüksekliğidir. Genellikle doğumdan sonra düzelir; ancak ileride tip 2 diyabet gelişme riskini artırır.
• Prediyabet: Kan şekerinin normalden yüksek, ancak diyabet tanısı koyduracak düzeyin altında olduğu ara dönemdir. Bu evrede alınacak önlemlerle diyabete ilerleme önlenebilir veya geciktirilebilir.

Diyabet belirtileri nelerdir?

Klasik belirtiler

Kan şekeri belirgin şekilde yükseldiğinde şu belirtiler ortaya çıkabilir:

• Sık idrara çıkma: Böbrekler fazla şekeri idrarla atmaya çalışır; bu da idrar miktarını ve sıklığını artırır. Geceleri tuvalete kalkma ihtiyacı belirginleşebilir.
• Aşırı susama ve ağız kuruluğu: Sıvı kaybına bağlı olarak sürekli su içme isteği oluşur.
• Sık acıkma: Hücreler yeterli enerji alamadığı için açlık hissi artar.
• Açıklanamayan kilo kaybı: Özellikle tip 1 diyabette, iştah artmasına rağmen kilo kaybı görülebilir.

Diğer belirtiler

• Halsizlik ve sürekli yorgunluk hissi
• Bulanık görme
• Yaraların geç iyileşmesi
• Sık tekrarlayan idrar yolu, cilt, diş eti veya genital bölge enfeksiyonları
• Kadınlarda tekrarlayan vajinal mantar enfeksiyonları
• Ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma veya yanma hissi
• Cilt kuruluğu ve kaşıntı
• Boyun ve koltuk altında koyu renkli, kadifemsi cilt değişiklikleri (insülin direncinin işareti olabilir)

Tip 1 diyabette belirtiler genellikle birkaç hafta içinde hızla gelişir ve belirgindir. Tip 2 diyabette ise belirtiler yıllar içinde yavaş yavaş ortaya çıkar ya da hiç fark edilmez. Bu nedenle pek çok kişi tip 2 diyabet tanısını rutin bir kan tahlilinde ya da diyabete bağlı bir komplikasyon geliştikten sonra öğrenir.

Çocuklarda diyabet belirtilerine dikkat

Çocuklarda tip 1 diyabet sık idrara çıkma, aşırı su içme, daha önce kuru kalan çocukta yeniden gece altını ıslatma, kilo kaybı, yorgunluk ve huzursuzluk ile kendini gösterebilir. Bu belirtiler fark edilmezse kısa sürede diyabetik ketoasidoz adı verilen, bulantı, kusma, karın ağrısı, hızlı nefes alma ve bilinç bulanıklığıyla seyreden acil bir tablo gelişebilir. Çocuğunuzda bu belirtileri fark ederseniz vakit kaybetmeden hekime başvurmanız gerekir.

Risk faktörleri

Tip 2 diyabet riskini artıran başlıca faktörler şunlardır:

• Ailede diyabet öyküsü
• Fazla kilo ve özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Hareketsiz yaşam
• 45 yaş üzerinde olmak
• Prediyabet veya insülin direnci
• Gebelik diyabeti öyküsü veya 4 kilogramın üzerinde bebek doğurmuş olmak
• Polikistik over sendromu
• Yüksek tansiyon ve kolesterol bozuklukları
• Sigara kullanımı
• Uyku düzensizliği ve uzun süreli stres

Bu risk faktörlerinden birine veya birkaçına sahipseniz belirti olmasa bile düzenli kan şekeri kontrolü yaptırmanız önerilir.

Tanı nasıl konur?

Diyabet tanısı basit kan testleriyle konur. Sık kullanılan testler ve tanı ölçütleri şunlardır:

• Açlık kan şekeri: En az 8 saatlik açlık sonrası ölçülür. 100 mg/dL altı normal kabul edilir; 100-125 mg/dL arası bozulmuş açlık glukozu, yani prediyabet olarak değerlendirilir; iki ayrı ölçümde 126 mg/dL ve üzeri ise diyabet tanısını destekler.
• HbA1c: Son iki ila üç aylık ortalama kan şekerini yansıtır. Yüzde 6,5 ve üzeri değerler diyabet ile uyumlu kabul edilir.
• Oral glukoz tolerans testi: Belirli miktarda şekerli sıvı içildikten sonra kan şekerinin nasıl değiştiği ölçülür. 2. saat değerinin 200 mg/dL ve üzerinde olması diyabeti gösterir.
• Rastgele kan şekeri: Diyabet belirtileri olan bir kişide günün herhangi bir saatinde ölçülen 200 mg/dL ve üzeri değer tanı koydurabilir.

Tanı genellikle testlerin tekrarlanmasıyla doğrulanır. Evde parmak ucundan ölçülen kan şekeri değerleri tek başına tanı için yeterli değildir; şüphe durumunda laboratuvar testleri yapılmalıdır.

Diyabet tedavisi

Diyabet tedavisi, kan şekerini hedef aralıkta tutarak komplikasyonları önlemeyi amaçlar ve kişiye özel olarak planlanır.

• Beslenme düzeni: Rafine şeker ve beyaz unlu gıdaları azaltmak, lifli gıdalardan zengin, dengeli ve düzenli öğünlerden oluşan bir beslenme planı uygulamak tedavinin temelidir. Diyetisyen desteği oldukça faydalıdır.
• Fiziksel aktivite: Haftada en az 150 dakika orta tempolu egzersiz, insülin duyarlılığını artırır ve kan şekerini düşürmeye yardımcı olur.
• Kilo kontrolü: Fazla kilolu kişilerde kilo vermek kan şekeri kontrolünü belirgin şekilde iyileştirir.
• İlaç tedavisi: Tip 2 diyabette ağızdan alınan ilaçlar ve gerektiğinde enjeksiyon şeklinde tedaviler kullanılır. Tip 1 diyabette ise insülin tedavisi zorunludur. İlaç seçimi ve dozu hekim tarafından belirlenir.
• Düzenli takip: HbA1c, böbrek fonksiyonları, kolesterol, göz dibi ve ayak muayeneleri düzenli aralıklarla yapılmalıdır.
• Diyabet eğitimi: Kan şekeri ölçümü, ilaç kullanımı ve düşük şeker belirtilerinin tanınması konusunda eğitim almak, hastalığın yönetimini kolaylaştırır.

Diyabetin uzun vadeli etkileri

Kontrolsüz seyreden diyabet zamanla şu sorunlara yol açabilir:

• Kalp krizi ve inme riskinde artış
• Göz dibinde hasar (retinopati) ve görme kaybı
• Böbrek hasarı (nefropati)
• Sinir hasarı (nöropati), ayaklarda his kaybı
• Diyabetik ayak yaraları
• Cinsel işlev bozuklukları

Kan şekeri, tansiyon ve kolesterolün iyi kontrol edilmesi bu risklerin önemli ölçüde azaltılmasını sağlar.

Diyabetten korunmak mümkün mü?

Tip 1 diyabet önlenemese de tip 2 diyabet büyük ölçüde yaşam tarzıyla ilişkilidir. Prediyabeti olan kişilerde yapılan çalışmalar, kilo verme ve düzenli egzersizin diyabete ilerleme riskini belirgin şekilde azalttığını göstermiştir. Sağlıklı beslenme, düzenli fiziksel aktivite, ideal kilonun korunması, sigaranın bırakılması ve yeterli uyku, korunmanın temel adımlarıdır. Risk faktörü taşıyan kişilerin belirti beklemeden düzenli aralıklarla açlık kan şekeri veya HbA1c ölçtürmesi, hastalığın erken dönemde yakalanmasını sağlar. Gebelik diyabeti geçiren kadınların doğumdan sonra da belirli aralıklarla kontrol edilmesi önerilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda Endokrinoloji ve Metabolizma uzmanları, iç hastalıkları uzmanı veya aile hekiminiz tarafından değerlendirilmeniz uygun olur:

• Sık idrara çıkma, aşırı susama ve açıklanamayan kilo kaybı
• Sürekli yorgunluk, bulanık görme veya yaraların geç iyileşmesi
• Tekrarlayan enfeksiyonlar
• Ailede diyabet öyküsü, fazla kilo veya gebelik diyabeti geçmişi gibi risk faktörlerinin bulunması
• Açlık kan şekerinizin 100 mg/dL ve üzerinde ölçülmesi

Aşağıdaki durumlar ise acil müdahale gerektirebilir ve 112'yi aramanız gerekir:

• Bulantı, kusma, karın ağrısı, hızlı ve derin nefes alma, nefeste meyve benzeri koku
• Bilinç bulanıklığı veya aşırı uykuya meyil
• Diyabet ilacı kullanan bir kişide titreme, soğuk terleme, çarpıntı ve bilinç değişikliğiyle seyreden kan şekeri düşüklüğü belirtileri; bilinci açıksa hemen şekerli bir içecek verilmeli, bilinci kapalıysa ağızdan hiçbir şey verilmemelidir

Diyabet belirtilerini erken fark etmek ve risk taşıyorsanız düzenli kontrol yaptırmak, hastalığı kontrol altına almanın ve komplikasyonlardan korunmanın en etkili yoludur.