Check-up Nedir? Hangi Yaşta Hangi Testler Yapılmalı?

Check-up, herhangi bir şikâyetiniz olmadan, sağlık durumunuzu değerlendirmek ve bazı hastalıkları belirti vermeden önce erken dönemde yakalamak amacıyla yapılan kapsamlı bir sağlık kontrolüdür. Türkçede genel sağlık kontrolü ya da periyodik muayene olarak da adlandırılır. Yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol ve bazı kanser türleri gibi hastalıklar uzun süre sessiz seyredebilir. Bu hastalıkların erken fark edilmesi, tedavinin daha kolay ve etkili olmasını sağlar. Ancak check-up, herkese aynı uzun test listesinin uygulanması anlamına gelmez. Doğru bir check-up; yaşınıza, cinsiyetinize, aile öykünüze ve yaşam tarzınıza göre planlanmalıdır. Bu yazıda check-up'ın ne olduğunu ve hangi yaşta hangi testlerin öne çıktığını genel hatlarıyla ele alıyoruz.

Check-up neden önemlidir?

Kronik hastalıkların önemli bir kısmı, belirti verdiğinde belirli bir aşamaya ulaşmış olur. Örneğin yüksek tansiyon yıllarca hiçbir şikâyete yol açmadan damarlara, kalbe ve böbreklere zarar verebilir. Tip 2 diyabet çoğu zaman tanı konmadan önce yıllarca sürebilir. Kalın bağırsak kanseri ise genellikle iyi huylu poliplerden gelişir ve bu polipler erken dönemde çıkarıldığında kanser gelişimi önlenebilir.

Düzenli bir genel sağlık kontrolünün sağladığı başlıca yararlar şunlardır:

• Hastalıkları belirti vermeden önce, erken evrede yakalamak
• Kalp-damar hastalıkları gibi sorunlara yönelik risk etkenlerini belirlemek
• Aşı durumunu gözden geçirmek ve eksikleri tamamlamak
• Beslenme, egzersiz, sigara ve alkol kullanımı gibi konularda kişiye özel öneriler almak
• Var olan kronik hastalıkların takibini düzenli hâle getirmek

Check-up nasıl yapılır?

İyi bir check-up yalnızca kan tahlili yaptırmaktan ibaret değildir. Temel bileşenleri şunlardır:

Ayrıntılı öykü

Hekim; geçmiş hastalıklarınızı, ameliyatlarınızı, kullandığınız ilaçları, ailenizde görülen hastalıkları, beslenme ve egzersiz alışkanlıklarınızı, sigara ve alkol kullanımınızı sorar. Aile öyküsü, hangi taramaların daha erken yaşta başlatılması gerektiğini belirlemede önemli bir yol göstericidir.

Fizik muayene

Tansiyon ölçümü, boy, kilo, bel çevresi ve vücut kitle indeksinin hesaplanması, kalp ve akciğerlerin dinlenmesi, karın muayenesi ve gerekirse cilt, tiroid ve lenf bezlerinin değerlendirilmesi muayenenin parçalarıdır.

Laboratuvar ve görüntüleme testleri

Öykü ve muayene sonucunda, kişiye uygun kan tahlili, idrar tahlili ve gerekli tarama testleri planlanır. Gereksiz testler hem zaman ve kaynak kaybına hem de yanlış alarm nedeniyle gereksiz endişe ve ek işlemlere yol açabilir. Bu nedenle testlerin seçimi hekimin değerlendirmesine göre yapılmalıdır.

Check-up'ta sık istenen temel testler

Aşağıdaki testler, yetişkinlerde check-up kapsamında sıklıkla değerlendirilir. Hangilerinin size gerektiğine hekiminiz karar verir.

• Tam kan sayımı: Kansızlık, enfeksiyon ve bazı kan hastalıkları hakkında bilgi verir.
• Açlık kan şekeri ve gerekirse HbA1c: Diyabet ve prediyabet taraması için kullanılır.
• Lipid profili: Total kolesterol, LDL, HDL ve trigliserit düzeylerini gösterir.
• Böbrek fonksiyon testleri: Kreatinin gibi değerlerle böbreklerin çalışması değerlendirilir.
• Karaciğer fonksiyon testleri: Karaciğer yağlanması ve diğer karaciğer sorunlarına ilişkin ipucu verir.
• Tam idrar tahlili: İdrar yolu enfeksiyonu, böbrek sorunları ve idrarda şeker veya protein varlığını gösterir.
• TSH: Belirti veya risk varlığında tiroid işlevini değerlendirmek için istenebilir.

Vitamin düzeyleri, tümör belirteçleri veya ileri görüntüleme yöntemleri ise herkese rutin olarak önerilmez. Bu testler ancak belirti, risk etkeni veya hekimin gerekli gördüğü durumlarda istenir.

Hangi yaşta hangi testler yapılmalı?

Aşağıdaki öneriler, sağlıklı ve belirgin risk etkeni bulunmayan yetişkinler için genel bir çerçevedir. Aile öykünüz veya mevcut hastalıklarınız varsa, taramalar daha erken başlayabilir ya da daha sık yapılabilir.

18-39 yaş arası

• Düzenli tansiyon ölçümü
• Boy, kilo ve bel çevresi takibi
• Risk etkenlerine göre kolesterol ve kan şekeri değerlendirmesi
• Kadınlarda Sağlık Bakanlığı programı kapsamında 30 yaşından itibaren rahim ağzı kanseri taraması
• Aşı durumunun gözden geçirilmesi (tetanoz-difteri, hepatit B gibi)
• Diş ve göz kontrolleri
• Sigara, alkol, beslenme ve ruh sağlığına yönelik danışmanlık

40-49 yaş arası

Bu dönemde yukarıdakilere ek olarak:

• Kolesterol, kan şekeri ve böbrek fonksiyonlarının daha düzenli izlenmesi
• Kalp-damar hastalığı riskinin hesaplanması
• Kadınlarda Sağlık Bakanlığı programı kapsamında 40 yaşından itibaren mamografi ile meme kanseri taraması ve düzenli meme muayenesi
• Göz tansiyonu (glokom) açısından göz muayenesi

50-69 yaş arası

• Kalın bağırsak kanseri taraması: Sağlık Bakanlığı programı kapsamında gaitada gizli kan testi düzenli aralıklarla yapılır; hekim gerekli görürse kolonoskopi önerilebilir.
• Kadınlarda mamografi ve rahim ağzı kanseri taramalarının sürdürülmesi
• Erkeklerde prostat sağlığının değerlendirilmesi: Prostat taramasının yarar ve olası zararları hekimle konuşularak karar verilmelidir.
• Uzun süre yoğun sigara içmiş kişilerde akciğer kanseri taraması açısından hekim değerlendirmesi
• Kemik erimesi riskinin değerlendirilmesi, özellikle menopoz sonrası kadınlarda
• Grip ve zatürre aşıları gibi yetişkin aşılarının gözden geçirilmesi

65 yaş ve üzeri

• Kemik yoğunluğu ölçümü, özellikle kadınlarda
• Düşme riski, denge ve kas gücü değerlendirmesi
• İşitme ve görme kontrolleri
• Hafıza ve bilişsel işlevlerle ilgili değerlendirme
• Kullanılan tüm ilaçların gözden geçirilmesi
• Yaşa uygun aşıların tamamlanması

Kimler daha erken ve daha sık kontrol yaptırmalı?

Yukarıdaki yaş grupları genel bir rehberdir. Bazı kişilerde taramaların daha erken başlaması ya da kontrollerin daha sık yapılması gerekebilir:

• Birinci derece akrabalarında genç yaşta kalp hastalığı, meme, kalın bağırsak veya başka kanser türleri görülenler
• Sigara kullananlar ve yoğun sigara öyküsü olanlar
• Fazla kilolu ya da obez kişiler
• Gebelikte şeker hastalığı geçirmiş kadınlar
• Yüksek tansiyon, diyabet, böbrek hastalığı gibi kronik hastalığı olanlar
• Uzun süre hareketsiz bir yaşam sürenler
• Mesleği gereği kimyasal maddelere veya tozlara maruz kalanlar

Bu durumlardan biri sizin için geçerliyse, hekiminiz size özel bir kontrol takvimi oluşturabilir.

Check-up öncesinde nelere dikkat etmelisiniz?

• Kan tahlili için çoğu zaman 8-12 saatlik açlık gerekir; bu sürede yalnızca su içebilirsiniz. Ancak hangi testler için aç gelmeniz gerektiğini önceden öğrenin.
• Düzenli kullandığınız ilaçları açlık nedeniyle kendiliğinden bırakmayın; hekiminize danışın.
• Kullandığınız ilaçların, vitaminlerin ve bitkisel ürünlerin listesini yanınızda getirin.
• Önceki tahlil sonuçlarınızı ve raporlarınızı yanınızda bulundurun; karşılaştırma yapılması değerlendirmeyi kolaylaştırır.
• Ailenizde görülen hastalıkları ve bu hastalıkların hangi yaşta ortaya çıktığını not edin.
• Kontrolden önceki gün ağır ve yağlı yemeklerden, aşırı egzersizden ve alkolden kaçının.

Check-up sonuçları nasıl değerlendirilir?

Tahlil sonuçlarının yanında yazan referans aralıkları genel bir rehberdir. Hafif sapmalar her zaman hastalık anlamına gelmez; tersine normal görünen bir sonuç da sizin özel durumunuzda dikkat gerektirebilir. Bu nedenle sonuçlarınızı internetteki bilgilere göre kendiniz yorumlamak yerine mutlaka hekiminizle birlikte değerlendirin.

Check-up sonucunda bir sorun saptanırsa, hekiminiz ileri tetkik isteyebilir ya da sizi ilgili uzmanlık alanına yönlendirebilir. Her şey normal çıkarsa, bir sonraki kontrolün ne zaman yapılması gerektiğini öğrenmeniz yeterlidir.

Check-up ile sağlıklı yaşam bir arada

Check-up, sağlıklı bir yaşam tarzının yerini tutmaz. Testleriniz normal çıksa bile şu alışkanlıklar uzun vadede sağlığınızı korumanın temelidir:

• Sebze, meyve, tam tahıl ve baklagilden zengin, tuz ve şekeri sınırlı bir beslenme
• Haftanın çoğu gününe yayılmış düzenli fiziksel aktivite
• Sigaradan uzak durmak ve alkolü sınırlamak
• Yeterli ve düzenli uyku
• Stresle başa çıkma yollarını geliştirmek
• Sağlıklı vücut ağırlığını korumak

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Check-up, şikâyeti olmayan kişiler için planlanan bir kontroldür. Ancak bir belirtiniz varsa, bir sonraki check-up zamanını beklemeden hekime başvurmalısınız. Özellikle şu durumlar değerlendirme gerektirir:

• Açıklanamayan kilo kaybı veya iştahsızlık
• Uzun süren yorgunluk, ateş veya gece terlemesi
• Dışkılama alışkanlığında değişiklik, dışkıda kan veya siyah dışkı
• Memede ya da vücudun başka bir yerinde yeni fark edilen kitle
• Geçmeyen öksürük veya ses kısıklığı
• Aşırı susama ve sık idrara çıkma
• Eforla ortaya çıkan göğüs ağrısı veya nefes darlığı

Ani başlayan şiddetli göğüs ağrısı, nefes darlığı, yüzde kayma, konuşma bozukluğu, kol ya da bacakta güç kaybı veya bilinç kaybı gibi durumlarda hiç beklemeden 112'yi arayın.

Size uygun check-up programının belirlenmesi için öncelikle aile hekiminize başvurabilirsiniz. Kronik hastalık takibi ve daha kapsamlı değerlendirme gereken durumlarda dahiliye birimlerinde görev yapan İç Hastalıkları uzmanları size yol gösterebilir. Hangi testlerin gerekli olduğu, muayene sonrasında hekiminizle birlikte belirlenmelidir.