B12 Vitamini Eksikliği Belirtileri

B12 eksikliği, vücudun sinir sistemi ve kan yapımı için ihtiyaç duyduğu B12 vitaminini yeterince alamaması ya da ememesi sonucu ortaya çıkan ve toplumda sanıldığından daha sık görülen bir durumdur. Belirtileri çoğu zaman sinsi başlar; sürekli yorgunluk, ellerde ve ayaklarda karıncalanma ya da unutkanlık gibi şikâyetler uzun süre stres, yaş veya yoğun tempoya bağlanabilir. Oysa erken fark edildiğinde B12 eksikliği genellikle kolayca tedavi edilebilir. Uzun süre fark edilmediğinde ise özellikle sinir sisteminde kalıcı hasara yol açabilir. Bu yazıda B12 eksikliğinin belirtilerini, nedenlerini, tanı yöntemlerini ve tedavi seçeneklerini ele alıyoruz.

Vitamin B12 ne işe yarar?

Vitamin B12, diğer adıyla kobalamin, suda çözünen bir vitamindir ve vücutta birçok hayati görev üstlenir:

• Kemik iliğinde sağlıklı kırmızı kan hücrelerinin yapımı
• Sinir hücrelerinin korunması ve sinir kılıflarının (miyelin) sağlığı
• DNA sentezi ve hücre bölünmesi
• Enerji metabolizmasına katkı

Vücut B12 vitaminini kendisi üretemez; bu nedenle besinlerle alınması gerekir. B12 başlıca et, sakatat, balık, yumurta, süt ve süt ürünleri gibi hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur. Bitkisel besinlerde ise doğal olarak anlamlı miktarda bulunmaz.

B12 vitamininin emilimi karmaşık bir süreçtir. Midede salgılanan asit, vitamini besinlerden ayırır; yine midede üretilen “intrinsik faktör” adlı bir protein B12'ye bağlanır ve bu birleşim ince bağırsağın son kısmında emilir. Bu zincirin herhangi bir halkasındaki sorun eksikliğe yol açabilir. Karaciğer B12'yi uzun süre depolayabildiği için eksiklik belirtileri genellikle yıllar içinde, yavaş yavaş ortaya çıkar.

B12 eksikliğinin nedenleri

Yetersiz alım

• Vegan ya da uzun süreli katı vejetaryen beslenme
• Hayvansal gıdaların çok az tüketildiği dengesiz beslenme düzeni
• İleri yaşta iştahsızlık ve yetersiz beslenme

Emilim sorunları

• Pernisiyöz anemi: Bağışıklık sisteminin intrinsik faktör üreten mide hücrelerine saldırdığı otoimmün bir hastalıktır.
• Atrofik gastrit: Özellikle ileri yaşta mide asidinin azalması emilimi bozar.
• Mide ameliyatları: Obezite cerrahisi ya da mide rezeksiyonu sonrasında eksiklik sık görülür.
• Bağırsak hastalıkları: Crohn hastalığı, çölyak hastalığı ve ince bağırsağın son kısmının ameliyatla çıkarılması
• Helikobakter pilori enfeksiyonu: Uzun süreli mide iltihabıyla emilimi etkileyebilir.

İlaçlar

Uzun süre kullanılan bazı mide asidi baskılayıcı ilaçlar ve diyabet tedavisinde sık kullanılan bazı ilaçlar B12 emilimini azaltabilir. Bu ilaçları kullanıyorsanız ilacı kendi başınıza bırakmak yerine, B12 düzeyinizin kontrol edilmesi gerekip gerekmediğini hekiminize sorabilirsiniz.

Risk grupları

• İleri yaştaki bireyler
• Vegan veya vejetaryen beslenenler
• Gebe ve emziren kadınlar, özellikle hayvansal ürün tüketmiyorlarsa
• Mide veya bağırsak ameliyatı geçirenler
• Otoimmün tiroid hastalığı ya da tip 1 diyabet gibi diğer otoimmün hastalıkları olanlar
• Uzun süreli alkol kullananlar

B12 eksikliği belirtileri

B12 eksikliğinin belirtileri hem kan yapımı hem de sinir sistemiyle ilgilidir. Bazı kişilerde yalnızca bir grup belirti öne çıkabilir.

Kansızlığa bağlı belirtiler

B12 eksikliğinde kemik iliği normalden büyük ve işlevsiz kırmızı kan hücreleri üretir. Bu tabloya megaloblastik anemi denir. Belirtiler şunlardır:

• Sürekli yorgunluk ve halsizlik
• Çabuk nefes nefese kalma, çarpıntı
• Ciltte solukluk veya hafif sarılık
• Baş dönmesi

Sinir sistemiyle ilgili belirtiler

• Ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma ve iğnelenme hissi
• Denge kaybı ve yürürken sendeleme
• Bacaklarda güçsüzlük
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı ve zihinsel bulanıklık
• Depresif ruh hâli, sinirlilik
• İleri dönemde görme bozuklukları

Sinir sistemi belirtileri, kansızlık gelişmeden de ortaya çıkabilir. Bu nedenle kan sayımınızın normal olması B12 eksikliğini tek başına dışlamaz.

Ağız ve sindirim sistemi belirtileri

• Dilde kızarıklık, düzleşme ve yanma hissi
• Ağızda tekrarlayan yaralar
• İştahsızlık, kilo kaybı
• İshal ya da kabızlık

B12 eksikliği nasıl teşhis edilir?

Tanı, hekimin değerlendirmesi ve kan tahlilleriyle konur. Hekiminiz yakınmalarınızı, beslenme alışkanlıklarınızı, kullandığınız ilaçları ve geçirdiğiniz ameliyatları sorar; ayrıca nörolojik muayene yapabilir. Sık istenen testler şunlardır:

• Tam kan sayımı: Kansızlık olup olmadığını ve kırmızı kan hücrelerinin büyüklüğünü gösterir.
• Serum B12 düzeyi: Temel testtir; ancak sınırda değerlerde tek başına yeterli olmayabilir.
• Metilmalonik asit ve homosistein: Sınırda B12 değerlerinde eksikliğin doku düzeyinde olup olmadığını anlamaya yardımcı olabilir.
• Folat düzeyi: Folik asit eksikliği de benzer kansızlık tablosuna yol açabildiği için birlikte değerlendirilir.
• Nedene yönelik testler: İntrinsik faktör antikorları, helikobakter pilori testleri ya da gerektiğinde endoskopi gibi incelemeler istenebilir.

Nedenin belirlenmesi, tedavinin süresini ve şeklini doğrudan etkilediği için önemlidir.

Özel gruplarda B12 eksikliği

İleri yaştaki bireyler

Yaş ilerledikçe mide asidi azalır ve B12 vitamininin besinlerden ayrılması zorlaşır. Bu nedenle yaşlı bireylerde, yeterli beslenseler bile eksiklik gelişebilir. Yaşlılarda B12 eksikliğine bağlı unutkanlık ve denge sorunları zaman zaman yaşlılığın doğal bir sonucu sanılarak gözden kaçabilir. Hafıza şikâyetleri olan ya da sık düşen yaşlı bireylerde B12 düzeyinin değerlendirilmesi bu nedenle önemlidir.

Gebelik ve emzirme dönemi

Gebelikte ve emzirme döneminde B12 ihtiyacı artar. Annedeki eksiklik, bebeğin sinir sistemi gelişimini olumsuz etkileyebilir. Özellikle hayvansal ürün tüketmeyen annelerin bebeklerinde eksiklik riski yüksektir. Bu dönemde beslenmenizi ve kullanmanız gereken takviyeleri hekiminizle birlikte planlamanız gerekir.

Çocuklar ve ergenler

Çocuklarda B12 eksikliği büyüme geriliği, iştahsızlık, gelişim basamaklarında gecikme ve okul başarısında düşüş gibi belirtilerle kendini gösterebilir. Seçici yeme alışkanlığı olan ya da hayvansal gıdaları tüketmeyen çocuklarda bu olasılık akılda tutulmalıdır.

B12 eksikliğinin tedavisi

Tedavi, eksikliğin derecesine, belirtilerin şiddetine ve altta yatan nedene göre hekim tarafından planlanır. Genel yaklaşımlar şunlardır:

• Enjeksiyon tedavisi: Özellikle emilim bozukluğu olan, nörolojik belirtileri bulunan veya eksikliği belirgin olan kişilerde kas içi iğneyle B12 verilir. Pernisiyöz anemi gibi durumlarda bu tedavi uzun süreli, çoğu zaman ömür boyu devam edebilir.
• Ağızdan tedavi: Eksikliği hafif olan veya beslenmeye bağlı eksikliği bulunan kişilerde ağızdan alınan B12 preparatları da etkili olabilir. Yüksek miktarda alındığında, emilim sorunu olan bazı kişilerde de yeterli olabilmektedir.
• Nedenin tedavisi: Helikobakter pilori enfeksiyonu, çölyak hastalığı gibi altta yatan sorunlar ayrıca ele alınır.

Tedaviye başlandıktan sonra enerji düzeyindeki iyileşme genellikle kısa sürede fark edilir. Kan değerlerinin düzelmesi birkaç hafta ile birkaç ay alabilir. Sinir sistemi belirtileri ise daha yavaş düzelir ve uzun süredir var olan hasar her zaman tamamen geri dönmeyebilir. Bu nedenle erken tanı büyük önem taşır.

Tedavinin türü ve süresi kişiye özeldir. Kontrol tahlilleri yapılmadan takviyeleri bırakmamalı, aynı şekilde gelişigüzel yüksek miktarda takviye kullanmamalısınız.

B12 eksikliğini önlemek için neler yapabilirsiniz?

• Beslenmenizde yumurta, süt ürünleri, balık ve et gibi B12 kaynaklarına yeterince yer verin.
• Vegan ya da vejetaryen besleniyorsanız, B12 ile zenginleştirilmiş gıdalar veya hekiminizin önereceği takviyeler hakkında bilgi alın.
• Uzun süre mide asidi baskılayıcı ya da diyabet ilacı kullanıyorsanız, B12 düzeyinizin takip edilip edilmeyeceğini hekiminize danışın.
• Mide veya obezite ameliyatı geçirdiyseniz, ömür boyu sürebilecek vitamin takibinizi aksatmayın.
• Gebelik planlıyorsanız beslenmenizi bir sağlık profesyoneliyle gözden geçirin.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmanız önerilir:

• Dinlenmekle geçmeyen, haftalardır süren yorgunluk ve halsizlik
• El ve ayaklarda devam eden uyuşma, karıncalanma veya yanma
• Dengesizlik, yürümede güçlük ya da sık düşme
• Belirgin unutkanlık, kafa karışıklığı veya ruh hâlinde değişiklik
• Dilde yanma, kızarıklık ve tekrarlayan ağız yaraları
• Solukluk, çarpıntı ve eforla nefes darlığı
• Risk grubundaysanız ve hiç B12 düzeyinize bakılmadıysa

Ani başlayan konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol ya da bacakta güç kaybı gibi belirtiler B12 eksikliğinden çok inme gibi acil durumları düşündürür; bu durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Bayılma veya şiddetli göğüs ağrısı da acil değerlendirme gerektirir.

B12 eksikliği ve buna bağlı kansızlık tanısı ile tedavi planı için hekim muayenesi gereklidir. İlk değerlendirme için aile hekiminize ya da İç Hastalıkları uzmanları ile görüşebilirsiniz; gerekirse nöroloji, hematoloji veya gastroenteroloji birimlerinden de destek alınır.