Ben Kontrolü: Hangi Benler Tehlikelidir?

Ben kontrolü, cilt kanserlerinin ve özellikle melanomun erken dönemde yakalanması için en etkili yöntemlerden biridir. Hemen herkesin vücudunda birkaç ila birkaç düzine ben bulunur ve bunların büyük çoğunluğu ömür boyu zararsız kalır. Ancak bazı benler zaman içinde değişebilir ya da cilt kanseri yeni bir ben gibi ortaya çıkabilir. Erken evrede fark edilen melanom, basit bir cerrahi işlemle çoğu zaman başarıyla tedavi edilebilir. Bu nedenle benlerinizi tanımak, kendi kendinize düzenli kontrol yapmak ve gerektiğinde dermatoloğa başvurmak hayati önem taşır. Bu yazıda hangi benlerin dikkat gerektirdiğini, ben kontrolünün nasıl yapıldığını ve cilt kanserinden korunmak için neler yapabileceğinizi ele alıyoruz.

Ben nedir?

Benler (tıbbi adıyla nevüsler), deriye rengini veren pigment hücrelerinin (melanositlerin) bir arada kümelenmesiyle oluşan, genellikle kahverengi veya ten renginde lekeler ya da kabarıklıklardır. Bir kısmı doğuştan bulunur, çoğu ise çocukluk ve gençlik döneminde ortaya çıkar. Yaş ilerledikçe yeni ben oluşumu azalır; bazı benler zamanla soluklaşabilir veya kaybolabilir.

Sağlıklı benlerin genel özellikleri şunlardır:

• Simetrik, yuvarlak veya oval şekil
• Düzgün ve belirgin kenarlar
• Tek ve homojen renk
• Genellikle 6 milimetreden küçük boyut
• Yıllar içinde belirgin bir değişim göstermemesi

Melanom ve diğer cilt kanserleri

Cilt kanserleri temel olarak üç ana gruba ayrılır:

• Bazal hücreli kanser: En sık görülen cilt kanseridir. Genellikle güneş gören bölgelerde, parlak, inci gibi kabarıklık veya iyileşmeyen yara şeklinde ortaya çıkar. Yavaş büyür ve nadiren yayılır.
• Skuamöz hücreli kanser: Pullu, kabuklu, kolayca kanayan kırmızı lezyonlar şeklinde görülebilir. Erken tedavi edilmezse yayılabilir.
• Melanom: Pigment hücrelerinden kaynaklanır. Diğer cilt kanserlerine göre daha az görülür, ancak vücudun başka bölgelerine yayılma eğilimi nedeniyle en ciddi türdür. Mevcut bir benden gelişebileceği gibi, çoğu zaman sağlıklı deride yeni bir ben gibi ortaya çıkar.

Cilt kanseri için risk faktörleri

Aşağıdaki özelliklere sahip kişilerin benlerine daha fazla dikkat etmesi ve düzenli olarak hekim kontrolünden geçmesi önerilir:

• Açık ten rengi, sarı veya kızıl saç, açık renk göz, kolay güneş yanığı ve çillenme eğilimi
• Vücutta çok sayıda (50'den fazla) ben bulunması
• Atipik (düzensiz görünümlü) benlerin varlığı
• Ailede melanom öyküsü
• Daha önce cilt kanseri geçirmiş olmak
• Özellikle çocukluk ve gençlik döneminde su toplayacak kadar ciddi güneş yanıkları
• Uzun süre güneş altında çalışmak veya açık hava aktiviteleri
• Solaryum kullanımı
• Büyük doğuştan benler
• Bağışıklık sistemini baskılayan ilaç kullanımı veya organ nakli öyküsü

Hangi benler tehlikelidir? ABCDE kuralı

Benlerinizi kendiniz kontrol ederken dermatologların da kullandığı ABCDE kuralından yararlanabilirsiniz:

• A - Asimetri: Benin bir yarısı diğer yarısına benzemiyorsa.
• B - Kenar (Border): Kenarları düzensiz, girintili çıkıntılı, bulanık veya tırtıklıysa.
• C - Renk (Color): Ben içinde farklı tonlarda kahverengi, siyah, kırmızı, beyaz veya mavi alanlar varsa.
• D - Çap (Diameter): Çapı 6 milimetreden (yaklaşık bir kurşun kalem silgisi) büyükse. Ancak daha küçük melanomlar da olabileceğini unutmayın.
• E - Değişim (Evolution): Benin boyutu, şekli, rengi veya kabarıklığı değişiyorsa ya da yeni belirtiler ortaya çıkıyorsa.

Bu özelliklerden herhangi birini taşıyan benler mutlaka bir dermatolog tarafından değerlendirilmelidir.

Çirkin ördek yavrusu işareti

Bir kişinin benleri genellikle birbirine benzer. Diğerlerinden belirgin şekilde farklı görünen, tek başına göze batan bir ben, çirkin ördek yavrusu işareti olarak adlandırılır ve dikkat gerektirir.

Diğer uyarıcı belirtiler

• Kaşınan, kanayan, sulanan veya kabuklanan benler
• Ağrılı veya hassaslaşan benler
• Etrafına renk yayılan ya da çevresinde kızarıklık oluşan benler
• Yetişkin yaşta yeni ortaya çıkan ve hızla büyüyen lezyonlar
• Tırnak altında nedeni bilinmeyen koyu çizgi veya leke
• Birkaç hafta içinde iyileşmeyen yaralar

Kendi kendinize ben kontrolü nasıl yapılır?

Ayda bir kez kendi cildinizi kontrol etmek, değişiklikleri erken fark etmenizi sağlar. Bunun için:

• İyi aydınlatılmış bir odada, boy aynası ve el aynası kullanın.
• Önden, arkadan ve yanlardan tüm vücudunuzu inceleyin.
• Kollarınızı kaldırarak koltuk altlarını, kolların iç yüzünü ve avuç içlerini kontrol edin.
• Bacaklarınızın arka yüzünü, ayak tabanlarını, parmak aralarını ve tırnakları unutmayın.
• El aynasıyla ensenizi, sırtınızı ve kalçalarınızı inceleyin.
• Saçlı derinizi tarak yardımıyla bölüm bölüm açarak ya da bir yakınınızdan yardım alarak kontrol edin.
• Benlerinizin fotoğraflarını çekmek ve zaman içinde karşılaştırmak, değişimi fark etmeyi kolaylaştırır.

Melanom, güneş görmeyen bölgelerde de ortaya çıkabilir. Bu nedenle kontrol yaparken yalnızca güneşe maruz kalan alanlara odaklanmayın.

Dermatoloğa ben kontrolü nasıl yapılır?

Dermatolog muayenesinde önce risk faktörleriniz sorgulanır, ardından tüm vücut cildiniz incelenir. Muayenede en sık kullanılan yöntem dermatoskopidir.

Dermatoskopi

Dermatoskopi, özel bir ışık kaynağı ve büyüteçten oluşan el aletiyle benlerin iç yapısının incelenmesidir. Ağrısız, hızlı ve girişimsel olmayan bir yöntemdir. Çıplak gözle görülemeyen renk dağılımı ve yapı özellikleri bu sayede değerlendirilebilir. Dermatoskopi, zararsız benler ile şüpheli lezyonları ayırt etmede hekime önemli bilgi sağlar ve gereksiz ben alımlarının önüne geçer.

Dijital dermatoskopi ve ben haritalama

Çok sayıda beni olan veya yüksek risk taşıyan kişilerde benlerin dijital ortamda fotoğraflanarak kaydedildiği takip sistemleri kullanılabilir. Bu yöntemle aynı benler belirli aralıklarla karşılaştırılarak küçük değişiklikler bile tespit edilebilir.

Şüpheli benlerde ne yapılır?

Dermatoskopik incelemede şüpheli bulunan benler genellikle cerrahi olarak tamamen çıkarılır ve patolojik incelemeye gönderilir. Kesin tanı ancak bu inceleme ile konur. Benin lazerle yakılması veya dondurulması gibi yöntemler, patolojik inceleme yapılmasına olanak vermediğinden şüpheli benlerde uygun değildir. Melanom tanısı konursa evresine göre ek cerrahi işlemler ve gerekirse ileri tedaviler planlanır.

Çocuklarda, gebelikte ve özel bölgelerdeki benler

Çocukluk döneminde yeni benlerin çıkması ve mevcut benlerin çocukla birlikte büyümesi genellikle normaldir. Ancak doğuştan bulunan büyük benler, hızlı renk değişimi gösteren ya da kanayan benler mutlaka değerlendirilmelidir. Gebelikte hormonal değişikliklerle benler bir miktar koyulaşabilir; yine de belirgin şekilde büyüyen veya şekli bozulan benlerin gebelik döneminde de ihmal edilmeden dermatoloğa gösterilmesi gerekir. Avuç içi, ayak tabanı, tırnak altı, ağız içi ve genital bölge gibi gözden kaçabilen alanlardaki benler de kontrollerde atlanmamalıdır. Ayak tabanındaki koyu renkli bir lezyon ya da tırnak altındaki yeni bir koyu çizgi, darbe veya kirlenme sanılıp gözden kaçabilir; nedeni açıklanamayan bu tür değişiklikler mutlaka hekime gösterilmelidir.

Ben kontrolü ne sıklıkla yapılmalı?

• Kendi kendine kontrol: Herkes için ayda bir kez önerilir.
• Hekim kontrolü: Risk faktörü olmayan kişilerde, şüpheli bir değişiklik fark edildiğinde başvurmak yeterli olabilir. Çok sayıda beni olan, ailesinde melanom bulunan veya daha önce cilt kanseri geçirmiş kişilerde ise dermatoloğunuzun belirleyeceği aralıklarla, genellikle yılda bir veya daha sık kontrol önerilir.

Cilt kanserinden korunma yolları

Cilt kanserlerinin önemli bir kısmı güneşin ultraviyole ışınlarıyla ilişkilidir ve büyük ölçüde önlenebilir:

• Güneş ışınlarının en yoğun olduğu 10.00-16.00 saatleri arasında doğrudan güneşe çıkmamaya özen gösterin.
• Geniş spektrumlu, yüksek koruma faktörlü güneş koruyucuyu güneşe çıkmadan önce bol miktarda sürün; 2 saatte bir ve yüzme ya da terleme sonrası yenileyin.
• Geniş kenarlı şapka, uzun kollu açık renkli giysiler ve UV korumalı güneş gözlüğü kullanın.
• Bulutlu havalarda, kar ve su kenarında da güneşten korunmaya dikkat edin.
• Solaryumdan kesinlikle uzak durun.
• Bebekleri doğrudan güneşe maruz bırakmayın; çocukların güneşten korunmasına özellikle önem verin.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden Dermatoloji uzmanları tarafından ben kontrolü yaptırmanız önerilir:

• ABCDE kuralındaki özelliklerden herhangi birini taşıyan bir ben
• Boyutu, şekli veya rengi değişen bir ben
• Kaşınan, kanayan, sulanan veya kabuk bağlayan bir ben
• Diğerlerinden belirgin şekilde farklı görünen bir ben
• Yetişkin yaşta yeni ortaya çıkıp büyüyen bir lezyon
• Tırnakta nedeni bilinmeyen koyu çizgi
• Birkaç hafta içinde iyileşmeyen yara
• Çok sayıda beniniz, ailenizde melanom öyküsü veya geçirilmiş cilt kanseri varsa düzenli takip

Benlerinizi kendiniz koparmaya, yakmaya veya kozmetik merkezlerde muayenesiz aldırmaya çalışmayın. Bir benin zararsız olup olmadığına ancak hekim muayenesi ve gerekirse patolojik inceleme ile karar verilebilir.