Varis Nedir? Bacaklarda Damar Belirginleşmesinin Tedavisi

Varis tedavisi, bacak toplardamarlarında genişleme ve kıvrımlaşma sonucu ortaya çıkan şikâyetleri gidermeyi ve olası komplikasyonları önlemeyi amaçlar. Varis toplumda oldukça yaygın görülen bir damar sorunudur ve özellikle kadınlarda, uzun süre ayakta çalışanlarda ve ailesinde varis öyküsü olanlarda daha sık ortaya çıkar. Pek çok kişi varisi yalnızca estetik bir sorun olarak görse de bacaklarda ağrı, ağırlık hissi, şişlik ve kramplara yol açabilir; ilerleyen dönemde ciltte renk değişikliği ve iyileşmeyen yaralar gelişebilir. Bu yazıda varisin ne olduğunu, nedenlerini ve belirtilerini, tanı yöntemlerini ve güncel tedavi seçeneklerini ele alıyoruz.

Varis nedir?

Bacaklardaki kirli kan, toplardamarlar aracılığıyla yer çekimine karşı kalbe geri taşınır. Bu işlemi mümkün kılan, toplardamarların içinde bulunan ve kanın yalnızca yukarı doğru akmasına izin veren tek yönlü kapakçıklardır. Bacak kaslarının kasılması da kanın yukarı pompalanmasına yardımcı olur. Bu kapakçıklar zayıfladığında veya hasar gördüğünde kan geriye doğru kaçar ve bacak damarlarında birikir. Zamanla damar duvarı genişler, damarlar kıvrımlı ve belirgin bir görünüm kazanır. Bu duruma Varis adı verilir.

Varisler görünümlerine göre farklı şekillerde sınıflandırılır:

• Kılcal damar genişlemeleri (örümcek ağı varisler): Ciltte kırmızı veya mor renkte, ince ve ağ şeklinde görülen küçük damarlardır. Genellikle şikâyete yol açmaz.
• Retiküler varisler: Deri altında görülen, mavi-yeşil renkli, birkaç milimetre çapındaki damarlardır.
• Büyük varisler: Deri yüzeyinden kabarık, kıvrımlı ve belirgin, genellikle 3 milimetreden geniş damarlardır. Çoğu zaman ana yüzeyel toplardamarlardaki kapak yetmezliğine bağlıdır.

Varisin nedenleri ve risk faktörleri

Varis gelişiminde birçok faktör rol oynar:

• Genetik yatkınlık: Ailesinde varis bulunan kişilerde risk belirgin şekilde artar.
• Cinsiyet: Kadınlarda daha sık görülür; hormonların damar duvarına etkisi bunda rol oynar.
• Gebelik: Kan hacminin artması, hormonal değişiklikler ve büyüyen rahmin karın içi toplardamarlara baskısı varis oluşumunu kolaylaştırır.
• Uzun süre ayakta durmak veya oturmak: Öğretmenler, kuaförler, satış personeli, cerrahlar ve masa başında uzun süre çalışanlar risk altındadır.
• İleri yaş: Damar duvarı ve kapakçıklar yaşla birlikte esnekliğini kaybeder.
• Fazla kilo: Bacak damarları üzerindeki basıncı artırır.
• Hareketsizlik: Bacak kas pompasının yeterince çalışmaması kan göllenmesini artırır.
• Geçirilmiş derin ven trombozu: Derin toplardamarlarda daha önce pıhtı oluşmuş olması kapakçıklara zarar verebilir.

Varisin belirtileri

Varisin şikâyetleri genellikle gün içinde, özellikle uzun süre ayakta kaldıktan sonra artar ve bacaklar yukarı kaldırıldığında azalır. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Bacaklarda ağırlık, yorgunluk ve dolgunluk hissi
• Ağrı veya sızı
• Akşamları belirginleşen ayak bileği şişliği
• Gece kasılmaları ve kramplar
• Kaşıntı ve yanma hissi
• Huzursuz bacak hissi
• Belirgin, kıvrımlı ve mavi-mor renkli damarlar

İlerleyen dönemde ayak bileği çevresinde ciltte kahverengi renk değişikliği, sertleşme, egzama benzeri döküntüler ve iyileşmesi güç venöz yaralar gelişebilir. Varisli damarlarda yüzeyel ven trombozu adı verilen pıhtılaşma ve iltihaplanma ya da yaralanma sonrasında kanama da görülebilir.

Gebelik ve varis

Gebelik, varis oluşumunun en sık görüldüğü dönemlerden biridir. Artan kan hacmi, damar duvarını gevşeten hormonlar ve büyüyen rahmin karın içindeki büyük toplardamarlara yaptığı baskı, bacaklarda ve bazen genital bölgede varislerin belirginleşmesine yol açabilir. Bu varislerin bir kısmı doğumdan sonraki aylarda belirgin şekilde geriler. Gebelik döneminde girişimsel varis tedavisi genellikle ertelenir ve şikâyetler hekimin önerdiği varis çorabı, düzenli yürüyüş, sol yana yatarak dinlenme ve bacakları yükseltme gibi önlemlerle hafifletilmeye çalışılır. Doğumdan sonra varisler kalıcı olursa değerlendirme yapılarak tedavi planlanabilir. Gebelikte tek bacakta ani şişlik ve ağrı gelişirse pıhtı olasılığı nedeniyle hemen hekime başvurulmalıdır.

Varis tanısı nasıl konur?

Tanı, hekimin muayenesi ve renkli Doppler ultrasonografi ile konur. Muayenede varislerin yerleşimi, büyüklüğü ve ciltteki değişiklikler değerlendirilir. Renkli Doppler ultrasonografi ise ağrısız ve radyasyon içermeyen bir yöntemdir; bacak damarlarındaki kan akımını, kapak yetmezliğinin hangi damarda ve hangi düzeyde olduğunu ve derin toplardamarlarda pıhtı bulunup bulunmadığını gösterir. Tedavi planı büyük ölçüde bu incelemenin sonuçlarına göre yapılır. Yalnızca görünüşe bakarak tedavi planlamak, altta yatan kaçağın gözden kaçmasına ve varislerin kısa sürede tekrarlamasına neden olabilir.

Varis tedavisi seçenekleri

Varis tedavisi; şikâyetlerin derecesine, varislerin tipine ve Doppler bulgularına göre kişiye özel olarak belirlenir. Bazı hastalarda tek bir yöntem yeterliyken, bazılarında birden fazla yöntem birlikte veya aşamalı olarak uygulanabilir.

Koruyucu ve destekleyici tedavi

• Varis çorapları (kompresyon çorapları): Bacağa dışarıdan dereceli basınç uygulayarak kanın yukarı akışını destekler, şişlik ve ağrıyı azaltır. Basınç derecesi ve boyu hekim tarafından belirlenmelidir. Atardamar dolaşım bozukluğu olan kişilerde uygun olmayabilir.
• Yaşam tarzı düzenlemeleri: Düzenli yürüyüş, kilo kontrolü ve bacakları yükseltmek şikâyetleri hafifletir.
• İlaç tedavisi: Bazı hastalarda şikâyetleri azaltmak amacıyla damar güçlendirici ilaçlar önerilebilir; ancak bu ilaçlar mevcut varisleri ortadan kaldırmaz.

Skleroterapi ve köpük tedavisi

Varisli damarın içine ince bir iğneyle damarı büzüştürüp kapatan bir ilaç verilmesi yöntemidir. Kılcal ve retiküler varislerde sıvı halde, daha büyük damarlarda ise köpük haline getirilerek ve ultrason eşliğinde uygulanabilir. Anestezi gerektirmez, kişi aynı gün günlük hayatına dönebilir. Birkaç seans gerekebilir ve işlem sonrasında bir süre varis çorabı kullanılması önerilir.

Lazer varis tedavisi ve radyofrekans ablasyon

Ana yüzeyel toplardamarlarda kapak yetmezliği olan hastalarda sık tercih edilen, damar içinden uygulanan yöntemlerdir. Lazer varis tedavisinde (endovenöz lazer ablasyon) ve radyofrekans ablasyonda, ultrason eşliğinde damar içine yerleştirilen ince bir kateter aracılığıyla ısı enerjisi verilerek yetmezlikli damar içeriden kapatılır. Kan akımı sağlıklı damarlara yönlenir. İşlem genellikle lokal anestezi ile yapılır, büyük kesi gerektirmez ve hastalar çoğunlukla kısa sürede günlük aktivitelerine dönebilir.

Bunların yanı sıra ısı kullanılmadan, damarı özel bir yapıştırıcı madde ile kapatan yöntemler de bazı merkezlerde uygulanmaktadır. Hangi yöntemin size uygun olduğuna damar anatominiz ve genel sağlık durumunuz değerlendirilerek karar verilir.

Cerrahi tedavi

Klasik cerrahi yöntemde yetmezlikli ana toplardamar bağlanarak çıkarılır. Günümüzde damar içi yöntemlerin yaygınlaşmasıyla daha seçilmiş hastalarda tercih edilmektedir. Deri yüzeyine yakın, kıvrımlı varis paketleri ise küçük kesilerle çıkarılabilir; bu işleme mini flebektomi denir ve diğer yöntemlerle birlikte uygulanabilir.

Tedavi sonrası

Hangi yöntem uygulanırsa uygulansın, işlemden sonra hekimin önerdiği süre boyunca varis çorabı kullanmak, erken dönemde yürümek ve kontrol muayenelerine gitmek önemlidir. Varis tedavisi mevcut hastalıklı damarları giderir; ancak yatkınlık devam ettiği için zamanla yeni varisler oluşabilir. Bu nedenle korunma önlemlerini sürdürmek gerekir.

Varisten korunmak için neler yapabilirsiniz?

• Her gün en az 30 dakika yürüyüş yapın; yürüyüş bacak kas pompasını çalıştırır.
• Uzun süre ayakta kalmanız gerekiyorsa sık sık parmak ucunda yükselip inin, ağırlığınızı ayaklarınız arasında değiştirin.
• Uzun süre oturuyorsanız saatte bir kalkıp birkaç dakika yürüyün.
• Dinlenirken bacaklarınızı kalp seviyesinin üzerine kaldırın.
• Sağlıklı kilonuzu koruyun.
• Kabızlığı önlemek için lifli beslenin ve yeterli sıvı alın.
• Çok dar ve bele baskı yapan kıyafetlerden kaçının.
• Uzun süre sıcak banyo, sauna ve güneşte kalmak şikâyetlerinizi artırabilir; bu durumlardan kaçının.
• Hekiminiz önerdiyse varis çorabınızı düzenli kullanın.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Bacaklarınızda belirgin damarlar, ağrı, ağırlık hissi veya akşamları artan şişlik varsa Kalp ve Damar Cerrahisi uzmanları tarafından değerlendirilmeniz uygun olur. Özellikle şu durumlarda başvurunuzu geciktirmeyin:

• Ayak bileği çevresinde ciltte koyulaşma, sertleşme veya kaşıntılı döküntüler
• İyileşmeyen yara
• Varisli bir damarın üzerinde kızarıklık, sıcaklık, ağrı ve sertlik
• Varisten kanama
• Gebelikte belirginleşen ve şikâyete yol açan varisler

Bazı belirtiler derin ven trombozu veya akciğer pıhtısı gibi acil durumlara işaret edebilir. Tek bacakta ani başlayan şişlik, ağrı, kızarıklık ve sıcaklık varsa aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun. Buna ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, kanlı balgam veya bayılma eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Varisten kanama durumunda bacağınızı yukarı kaldırıp kanayan noktaya temiz bir bezle bastırın; kanama durmazsa acil yardım isteyin.