Smear Testi ve HPV Aşısı: Rahim Ağzı Kanserinden Korunma

Smear testi, rahim ağzındaki hücrelerde kansere dönüşme potansiyeli taşıyan değişiklikleri henüz belirti vermeden saptayan basit, hızlı ve hayat kurtarıcı bir tarama testidir. Rahim ağzı kanseri, gelişimi yıllar alan ve öncü lezyonları erken dönemde yakalanabilen nadir kanserlerden biridir. Bu kanserin neredeyse tamamından insan papilloma virüsü (HPV) sorumludur. Düzenli tarama testleri ve HPV aşısı sayesinde rahim ağzı kanseri büyük ölçüde önlenebilir hâle gelmiştir. Yine de birçok kadın utanma, korku ya da bilgi eksikliği nedeniyle taramaları erteler. Bu yazıda smear testinin ne olduğunu, nasıl yapıldığını, HPV testi ve HPV aşısının önemini ve rahim ağzı kanserinden korunmak için neler yapabileceğinizi ele alıyoruz.

Rahim ağzı kanseri ve HPV

Rahim ağzı (serviks), rahmin vajinaya açılan alt bölümüdür. Rahim ağzı kanseri, bu bölgedeki hücrelerin kontrolsüz çoğalmasıyla gelişir. Hastalığın temel nedeni, cinsel temasla bulaşan HPV enfeksiyonudur.

HPV çok yaygın bir virüstür; cinsel olarak aktif kişilerin büyük çoğunluğu hayatlarının bir döneminde bu virüsle karşılaşır. Enfeksiyonların çoğu herhangi bir belirti vermeden, bağışıklık sistemi tarafından 1-2 yıl içinde temizlenir. Ancak yüksek riskli HPV tiplerinin uzun süre vücutta kalması, rahim ağzı hücrelerinde kansere öncü değişikliklere yol açabilir. Bu değişikliklerin kansere dönüşmesi ise genellikle 10-15 yıl gibi uzun bir süre alır. İşte tarama testlerinin önemi buradan gelir: Bu uzun süre içinde öncü lezyonlar saptanıp tedavi edilebilir.

Risk faktörleri

• Yüksek riskli HPV tipleriyle kalıcı enfeksiyon
• Sigara kullanımı
• Bağışıklık sistemini zayıflatan durumlar ve ilaçlar
• Cinsel yaşama erken yaşta başlama
• Çok sayıda cinsel partner
• Düzenli tarama yaptırmamak

Smear testi nedir?

Smear testi (Pap smear), rahim ağzından alınan hücrelerin mikroskop altında incelenmesidir. Amaç kanseri değil, kanser gelişmeden önceki hücresel değişiklikleri saptamaktır. Günümüzde smear testi çoğunlukla HPV testiyle birlikte veya HPV testinin ardından kullanılmaktadır.

HPV testi

HPV testi, rahim ağzından alınan örnekte yüksek riskli HPV tiplerinin varlığını araştırır. Smear testiyle aynı şekilde ve çoğu zaman aynı örnekten yapılır. HPV testinin öncü lezyonları saptamadaki duyarlılığı daha yüksektir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın ulusal rahim ağzı kanseri tarama programında HPV testi temel tarama yöntemi olarak kullanılmaktadır.

Smear testi nasıl yapılır?

Smear testi, rutin jinekolojik muayene sırasında birkaç dakika içinde yapılan basit bir işlemdir:

• Muayene masasına sırt üstü uzanırsınız.
• Hekim, vajinaya spekulum adı verilen bir alet yerleştirerek rahim ağzını görünür hâle getirir.
• Özel bir fırça veya spatula ile rahim ağzından hücre örneği alınır.
• Örnek laboratuvara gönderilir.

İşlem genellikle ağrısızdır; bazı kadınlar hafif bir baskı veya rahatsızlık hissedebilir. Sonrasında hafif bir lekelenme olabilir, bu normaldir. Gevşemeye çalışmak ve nefesinizi düzenli tutmak işlemi kolaylaştırır.

Jinekolojik muayene kaygısıyla başa çıkmak

Birçok kadın, jinekolojik muayeneden utandığı veya ağrı duyacağından korktuğu için taramaları erteler. Muayene öncesinde kaygılarınızı hekiminizle paylaşabilir, işlemin her adımının size anlatılmasını isteyebilir ve dilerseniz yanınızda bir sağlık çalışanının bulunmasını talep edebilirsiniz. Daha önce zorlayıcı bir deneyim yaşadıysanız bunu belirtmeniz, muayenenin size uygun şekilde yapılmasına yardımcı olur. Hekiminizden işlemi yavaşlatmasını ya da ara vermesini her zaman isteyebilirsiniz. Unutmayın, birkaç dakikalık bu muayene, ciddi bir hastalığın önlenmesini sağlayabilir.

Teste nasıl hazırlanmalı?

Daha güvenilir bir sonuç için:

• Testi adet kanamasının olmadığı bir günde, tercihen adetin bitiminden yaklaşık 1-2 hafta sonra yaptırın.
• Testten önceki 48 saat içinde cinsel ilişkiden kaçının.
• Vajinal duş, vajinal krem, fitil veya kayganlaştırıcı kullanmayın.
• Aktif bir vajinal enfeksiyonunuz varsa önce bunun tedavi edilmesi gerekebilir.

Kimler, ne sıklıkla tarama yaptırmalı?

Sağlık Bakanlığı'nın ulusal tarama programına göre 30-65 yaş arasındaki kadınlara 5 yılda bir HPV testi ile rahim ağzı kanseri taraması önerilmektedir. Bu tarama, Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) ve aile hekimlikleri aracılığıyla ücretsiz olarak yapılmaktadır. Kadın doğum uzmanları da kişisel risk durumuna göre farklı aralıklarla smear ve HPV testi önerebilir.

Bazı önemli noktalar:

• HPV aşısı olmuş kadınların da taramalara devam etmesi gerekir; çünkü aşı tüm yüksek riskli HPV tiplerine karşı koruma sağlamaz.
• Menopoza girmiş olmak taramayı bırakmak için bir neden değildir.
• 65 yaşından sonra, önceki taramaları düzenli ve normal olan kadınlarda hekim önerisiyle taramalar sonlandırılabilir.
• Bağışıklık sistemi zayıf olan kadınlarda daha sık tarama gerekebilir.
• Rahmi alınmış kadınlarda taramaya devam edilip edilmeyeceği ameliyatın nedenine göre belirlenir.

Sonuçlar ne anlama gelir?

• Normal sonuç: Rahim ağzı hücrelerinde değişiklik veya yüksek riskli HPV saptanmamıştır; bir sonraki tarama önerilen zamanda yapılır.
• HPV pozitif sonuç: Yüksek riskli HPV saptanmış olması kanser olduğunuz anlamına gelmez. Ek olarak smear sonucu ve HPV tipine göre bir yıl sonra tekrar test veya ileri inceleme önerilebilir.
• Anormal smear sonucu: Hücrelerde hafif veya ileri derecede değişiklikler olabilir. Bu sonuçların çoğu kanser değildir ve büyük kısmı hafif değişikliklerdir.

Gerekli durumlarda kolposkopi yapılır. Kolposkopi, rahim ağzının özel bir büyüteçle ayrıntılı incelenmesi ve gerekirse küçük parçalar alınarak biyopsi yapılmasıdır. İleri derece öncü lezyon saptanırsa, rahim ağzındaki anormal dokunun küçük bir işlemle çıkarılması gibi tedaviler uygulanır. Bu işlemler çoğu zaman kanser gelişimini önlemede oldukça etkilidir.

HPV aşısı

HPV aşısı, rahim ağzı kanserine yol açan en yaygın yüksek riskli HPV tiplerine ve bazı aşılarda genital siğillere neden olan tiplere karşı koruma sağlar. Ayrıca vulva, vajina, anüs ve ağız-boğaz bölgesindeki bazı kanserlerin önlenmesine de katkıda bulunur.

Kimlere önerilir?

• HPV aşısı en etkili sonucu virüsle karşılaşmadan önce, yani cinsel yaşam başlamadan uygulandığında verir. Bu nedenle uluslararası öneriler, aşının ideal olarak 9-14 yaş arasında yapılmasını önermektedir.
• Bu yaşlarda aşılanmamış genç kadınlar ve erkekler için yetişkinlik döneminde de aşı yapılabilir.
• Daha ileri yaşlarda aşının yararı kişisel duruma göre değişir; bu konuda hekiminizle görüşmeniz önerilir.
• HPV aşısı erkeklere de uygulanabilir; bu hem erkeklerdeki HPV ilişkili hastalıkları önler hem de virüsün yayılmasını azaltır.

Aşının kaç doz uygulanacağı aşılama yaşına göre değişir. Ulusal aşı programındaki güncel uygulamalar hakkında aile hekiminizden bilgi alabilirsiniz.

HPV aşısı güvenli mi?

HPV aşısı, dünya genelinde milyonlarca kişiye uygulanmış ve güvenliği kapsamlı biçimde araştırılmıştır. En sık yan etkiler; aşı yerinde ağrı, kızarıklık, şişlik, hafif ateş ve baş ağrısıdır. Aşı sonrası kısa süreli baygınlık hissi görülebileceğinden, aşıdan sonra bir süre oturarak beklenmesi önerilir. Gebelik sırasında HPV aşısı uygulanmaz.

Rahim ağzı kanserinin belirtileri

Erken dönemde rahim ağzı kanseri genellikle belirti vermez; düzenli taramanın bu kadar önemli olmasının nedeni de budur. İlerleyen dönemde şu belirtiler görülebilir:

• Cinsel ilişki sonrası kanama
• Adet araları kanama veya lekelenme
• Menopoz sonrası kanama
• Kötü kokulu, sulu veya kanlı vajinal akıntı
• Kasık ve bel ağrısı
• Cinsel ilişki sırasında ağrı

Bu belirtiler başka nedenlerle de ortaya çıkabilir, ancak mutlaka değerlendirilmelidir.

Rahim ağzı kanserinden korunmak için öneriler

• Uygun yaşta HPV aşısı yaptırın veya çocuklarınızın aşılanmasını sağlayın.
• Önerilen aralıklarla tarama testlerinizi aksatmayın.
• Düzenli jinekolojik muayene yaptırın.
• Sigarayı bırakın; sigara HPV'nin vücuttan temizlenmesini zorlaştırır.
• Prezervatif kullanımı HPV bulaşma riskini azaltır, ancak tamamen önlemez.
• Anormal test sonucu aldıysanız önerilen kontrol ve tedavileri ertelemeyin.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Tarama zamanınız geldiğinde veya rahim ağzı kanseri taraması ve HPV aşısı hakkında sorularınız olduğunda Kadın Hastalıkları ve Doğum uzmanları ya da aile hekiminizle görüşebilirsiniz. Ayrıca şu durumlarda planlı taramanızı beklemeden hekime başvurmalısınız:

• Cinsel ilişki sonrası kanama
• Adet dışı kanama veya lekelenme
• Menopoz sonrasında herhangi bir kanama
• Kötü kokulu veya kanlı vajinal akıntı
• Geçmeyen kasık ağrısı veya ilişki sırasında ağrı
• Smear veya HPV testinizin anormal çıkması

Yoğun kanama, baş dönmesi veya bayılma gibi durumlarda vakit kaybetmeden acil servise başvurmalısınız. Unutmayın; düzenli tarama, rahim ağzı kanserine karşı en güçlü korunma yollarından biridir ve test sonuçlarınızın yorumlanması ile takip planınız hekiminiz tarafından yapılmalıdır.