Psikolog mu Psikiyatrist mi? Psikolog ve Psikiyatrist Farkı

Psikolog ve psikiyatrist farkı, ruhsal bir sıkıntı yaşayan ve destek almaya karar veren pek çok kişinin aklındaki ilk sorulardan biridir. Her iki meslek de ruh sağlığı alanında çalışır, benzer sorunlarla ilgilenir ve çoğu zaman birlikte çalışır. Ancak eğitimleri, yetki alanları ve kullandıkları yöntemler birbirinden farklıdır. Bu farkı bilmek, doğru kişiye başvurmanızı kolaylaştırır ve tedavi sürecinizde zaman kaybetmenizi önler. Bu yazıda psikolog ile psikiyatristin kim olduğunu, hangi durumlarda hangisine başvurmanın daha uygun olduğunu, psikoterapinin ne olduğunu ve ilk görüşmede sizi nelerin beklediğini ele alıyoruz.

Psikiyatrist kimdir?

Psikiyatrist, tıp fakültesini bitirdikten sonra psikiyatri alanında uzmanlık eğitimi almış bir hekimdir. Yani psikiyatrist önce bir tıp doktorudur. Bu nedenle ruhsal belirtileri, bedensel sağlıkla birlikte bütüncül olarak değerlendirebilir.

Psikiyatristin başlıca görev ve yetkileri şunlardır:

• Ruhsal bozuklukların tıbbi tanısını koymak
• Gerekli durumlarda kan tetkikleri, görüntüleme ve diğer tıbbi incelemeleri istemek
• Ruhsal belirtilere yol açabilecek bedensel hastalıkları ayırt etmek
• İlaç tedavisini başlatmak, izlemek ve düzenlemek
• Psikoterapi uygulamak veya hastayı uygun bir terapiste yönlendirmek
• Gerekli durumlarda hastaneye yatış kararı vermek
• Sağlık raporu düzenlemek

Ülkemizde ilaç yazma yetkisi yalnızca hekimlere aittir. Bu nedenle ruhsal bir sorun için ilaç tedavisi gerekiyorsa bu tedaviyi bir psikiyatrist veya ilgili alanda yetkin bir hekim planlar.

Psikolog kimdir?

Psikolog, üniversitelerin psikoloji bölümünden mezun olan kişidir. Psikolojinin insan davranışı, düşünce ve duyguları inceleyen geniş bir bilim dalı olması nedeniyle psikologlar farklı alanlarda çalışabilir: klinik, gelişim, sosyal, endüstri ve örgüt psikolojisi bunlardan bazılarıdır.

Ruhsal sorunların değerlendirilmesi ve tedavisi açısından en çok başvurulan grup, klinik psikoloji alanında yüksek lisans veya doktora eğitimi almış uzman klinik psikologlardır. Psikologların başlıca çalışma alanları şunlardır:

• Psikolojik değerlendirme ve görüşme
• Kişilik, zekâ ve gelişim testleri gibi psikolojik testlerin uygulanması ve yorumlanması
• Psikoterapi ve danışmanlık
• Bireysel, çift, aile ve grup çalışmaları
• Stres yönetimi, baş etme becerileri ve psikoeğitim

Psikologlar tıp doktoru değildir; ilaç yazamaz ve tıbbi tanı ya da tedavi süreçlerini tek başına yürütmezler. Bir psikologla çalışmaya başlamadan önce eğitim geçmişini, aldığı terapi eğitimlerini ve hangi alanda deneyimli olduğunu sormak sizin hakkınızdır.

Psikoterapi nedir?

Psikoterapi, eğitimli bir uzmanla yapılan ve belirli bilimsel yöntemlere dayanan yapılandırılmış görüşmeler yoluyla kişinin duygularını, düşüncelerini ve davranışlarını anlamasına ve değiştirmesine yardımcı olan bir tedavi yöntemidir. Basit bir sohbetten farklı olarak belirli hedefleri, planı ve süresi vardır.

Yaygın kullanılan psikoterapi yaklaşımlarından bazıları şunlardır:

• Bilişsel davranışçı terapi: Olumsuz düşünce kalıplarını ve işlevsel olmayan davranışları fark etmeye ve değiştirmeye odaklanır.
• Psikodinamik terapi: Geçmiş deneyimlerin ve bilinç dışı süreçlerin bugünkü sorunlar üzerindeki etkisini anlamaya çalışır.
• Kişilerarası terapi: İlişkiler, yas ve yaşam değişiklikleri üzerinde çalışır.
• Aile ve çift terapisi: Sorunu ilişki sistemi içinde ele alır.

Psikoterapi hem psikologlar hem de psikoterapi eğitimi almış psikiyatristler tarafından uygulanabilir.

Hangi durumda kime başvurmalısınız?

Bu sorunun herkes için geçerli tek bir cevabı yoktur. Ancak genel bir yol haritası çizmek mümkündür.

Psikiyatriste başvurmanın daha uygun olabileceği durumlar

• Belirtileriniz günlük yaşamınızı, işinizi veya ilişkilerinizi ciddi şekilde bozuyorsa
• Uzun süredir devam eden ağır çökkünlük, umutsuzluk veya isteksizlik yaşıyorsanız; örneğin Depresyon belirtileri iki haftadan uzun sürüyorsa
• Sık tekrarlayan panik ataklar veya yoğun kaygı yaşıyorsanız; Anksiyete Bozukluğu belirtileri yaşamınızı kısıtlıyorsa
• Kendinize zarar verme veya intihar düşünceleriniz varsa
• Başkalarının duymadığı sesleri duymak, gerçek dışı düşünceler gibi belirtiler varsa
• Aşırı neşe ve enerji dönemleri ile çökkünlük dönemleri arasında gidip geliyorsanız
• Belirgin uyku, iştah ve kilo değişiklikleri yaşıyorsanız
• Alkol veya madde kullanımı sorununuz varsa
• Daha önce psikiyatrik ilaç kullandıysanız veya hâlen kullanıyorsanız
• Ruhsal belirtilerinizin bedensel bir hastalıkla ilişkili olabileceğinden şüpheleniyorsanız

Psikologa başvurmanın uygun olabileceği durumlar

• Yaşam olaylarına bağlı stres, uyum sorunları ve zorlayıcı dönemler
• İlişki, aile ve iletişim sorunları
• Özgüven eksikliği ve kişisel gelişim ihtiyacı
• Hafif düzeydeki kaygı ve keyifsizlik
• Yas süreci
• Baş etme becerilerini geliştirme ihtiyacı
• Çocuk ve ergenlerde davranış ve uyum sorunları için değerlendirme

Emin değilseniz ne yapmalısınız?

Belirtilerinizin ne kadar ağır olduğundan emin değilseniz, bir psikiyatristle ilk değerlendirmeyi yapmak iyi bir başlangıç olabilir. Psikiyatrist, tanı koyduktan sonra ilaç tedavisinin gerekip gerekmediğine karar verir ve gerekirse sizi psikoterapi için bir psikologa yönlendirebilir. Benzer şekilde bir psikolog da görüşmeler sırasında tıbbi değerlendirme ya da ilaç tedavisi gerektiğini düşündüğünde sizi bir psikiyatriste yönlendirir.

Birlikte çalışmak: Ekip yaklaşımı

Pek çok ruhsal sorunda en iyi sonuç, psikiyatrist ile psikologun birlikte çalışmasıyla elde edilir. Örneğin orta veya ağır depresyonda ilaç tedavisi ile psikoterapinin birlikte uygulanması, tek başına uygulanan yöntemlere göre çoğu zaman daha etkili olur. Bu durumda psikiyatrist ilaç tedavisini planlayıp izlerken, psikolog düzenli terapi seanslarını yürütür. İki uzmanın iletişim halinde olması tedavinin bütünlüğü açısından önemlidir. Sizin onayınızla bilgilerin paylaşılması, tedavideki ilerlemenin her iki taraf tarafından takip edilmesini ve gerektiğinde planın birlikte güncellenmesini kolaylaştırır.

Çocuklar ve ergenler için kime başvurulmalı?

Çocuk ve ergenlerdeki ruhsal sorunlar, yetişkinlerden farklı belirtilerle ortaya çıkabilir ve gelişim dönemine özgü bir değerlendirme gerektirir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite, otizm spektrum bozukluğu, okul reddi, ağır kaygı, depresyon veya davranış sorunları gibi durumlarda çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı, yani çocuk psikiyatristi değerlendirme yapar. Çocuk alanında deneyimli klinik psikologlar ise gelişim testleri, oyun terapisi ve aile çalışmaları gibi yöntemlerle sürece katkı sağlar. Okullardaki rehberlik servisleri de ilk adımda ailelere yol gösterebilir.

Psikolojik danışman ve diğer meslekler

Ruh sağlığı alanında psikolog ve psikiyatrist dışında psikolojik danışmanlar, sosyal hizmet uzmanları ve psikiyatri hemşireleri gibi farklı meslek grupları da görev alır. Her birinin eğitimi ve yetki alanı farklıdır. Hangi unvanla hizmet verildiğini ve bu unvanın hangi eğitime dayandığını öğrenmek, doğru ve güvenilir destek almanız açısından önemlidir.

İlk görüşmede sizi neler bekler?

İlk görüşme genellikle bir tanışma ve değerlendirme seansıdır. Bu görüşmede:

• Başvurma nedeniniz ve şikâyetlerinizin ne zamandır sürdüğü sorulur
• Geçmiş sağlık durumunuz, kullandığınız ilaçlar ve aile öykünüz değerlendirilir
• Yaşam koşullarınız, iş ve ilişkileriniz hakkında bilgi alınır
• Psikiyatrist gerekirse bazı tıbbi tetkikler isteyebilir
• Psikolog gerekli görürse psikolojik testler uygulayabilir
• Tedavi hedefleri ve sonraki adımlar birlikte planlanır

Görüşmeler gizlilik ilkesine dayanır. Kendinize veya başkalarına zarar verme riski gibi yasal ve etik olarak belirlenmiş istisnai durumlar dışında paylaştığınız bilgiler gizli tutulur.

Yardım almayı geciktirmeyin

Toplumumuzda ruh sağlığı sorunları hâlâ zaman zaman damgalanabilmekte ve yardım almak bir zayıflık gibi algılanabilmektedir. Oysa ruhsal sıkıntılar da bedensel hastalıklar gibi tedavi edilebilir sağlık sorunlarıdır. Erken başvuru, sorunların ağırlaşmasını önler ve iyileşme sürecini kısaltır.

Doğru uzmanı seçerken şunlara dikkat edebilirsiniz:

• Uzmanın eğitim ve deneyim alanını öğrenin
• Kendinizi rahat ve güvende hissedip hissetmediğinizi gözlemleyin
• Tedavi planı, seans sıklığı ve süre hakkında açıkça soru sorun
• Kesin sonuç vaat eden veya bilimsel temeli olmayan yöntemlere karşı dikkatli olun

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almanız önerilir:

• Ruhsal sıkıntınız iki haftadan uzun sürüyor ve günlük yaşamınızı etkiliyorsa
• Uyku, iştah ve enerji düzeninizde belirgin değişiklikler varsa
• Sevdiğiniz şeylerden keyif alamıyorsanız
• Yoğun kaygı, korku veya panik ataklar yaşıyorsanız
• İşinizde, okulunuzda veya ilişkilerinizde belirgin sorunlar yaşamaya başladıysanız
• Sıkıntınızla başa çıkmak için alkol veya madde kullanıyorsanız

Kendinize veya başkalarına zarar verme düşünceniz varsa, gerçeklikle bağınızın koptuğunu hissediyorsanız ya da bir yakınınızda bu tür belirtiler görüyorsanız beklemeyin; vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Psikoterapi ve psikolojik değerlendirme için Psikoloji uzmanları ile görüşebilirsiniz. Tanı, ilaç tedavisi veya tıbbi değerlendirme gerektiren durumlarda ise bir psikiyatriste başvurmanız gerekir. Hangi yolun sizin için uygun olduğuna karar vermekte zorlanıyorsanız, ilk görüşmede bu konuyu açıkça sormaktan çekinmeyin.