Kronik Böbrek Hastalığı: Kreatinin Değeri Ne Anlatır?

Kronik böbrek hastalığı, böbreklerin yapısında veya işlevinde üç aydan uzun süren bozulma olması durumudur ve dünyada olduğu gibi ülkemizde de giderek daha sık görülmektedir. Hastalık erken evrelerde çoğu zaman hiçbir belirti vermez; pek çok kişi durumunu rutin kan tahlilinde kreatinin değerinin yüksek çıkması ya da idrarda protein saptanmasıyla öğrenir. Erken fark edildiğinde hastalığın ilerleyişini yavaşlatmak ve böbrek yetmezliği gibi ciddi sonuçları geciktirmek çoğu zaman mümkündür. Bu yazıda kronik böbrek hastalığının nedenlerini, kreatinin ve diğer testlerin ne anlattığını, hastalığın evrelerini ve böbreklerinizi korumak için yapabileceklerinizi bulabilirsiniz.

Böbrekler ne iş yapar?

Böbrekler, belin iki yanında yer alan, fasulye şeklinde ve yumruk büyüklüğünde iki organdır. Her gün büyük miktarda kanı süzerek vücut için önemli görevler üstlenirler:

• Kandaki atık maddeleri ve fazla suyu idrar yoluyla uzaklaştırmak,
• Vücudun sıvı ve tuz dengesini düzenlemek,
• Kan basıncının kontrolüne katkıda bulunmak,
• Kan yapımını uyaran hormonu üretmek,
• D vitaminini aktif hâle getirerek kemik sağlığını desteklemek,
• Kanın asit-baz dengesini korumak.

Böbrek fonksiyonları bozulduğunda bu görevlerin tamamı etkilenebilir.

Kronik böbrek hastalığı nedir?

Kronik böbrek hastalığı, böbreklerin süzme kapasitesinin azalması veya böbrek hasarını gösteren bulguların (örneğin idrarda protein kaçağı) en az üç ay boyunca devam etmesiyle tanımlanır. Hastalık genellikle yavaş ve sinsi ilerler. İleri evrelerde böbrekler vücudun ihtiyaçlarını karşılayamaz hâle gelir; bu duruma son dönem böbrek yetmezliği denir ve diyaliz ya da böbrek nakli gibi böbrek yerine koyma tedavileri gerekebilir.

Kronik böbrek hastalığının nedenleri ve risk faktörleri

Kronik böbrek hastalığının en sık iki nedeni diyabet ve yüksek tansiyondur. Diğer önemli nedenler ve risk faktörleri şunlardır:

• Diyabet (şeker hastalığı),
• Yüksek Tansiyon,
• Böbreğin süzgeç yapısını etkileyen iltihabi hastalıklar (glomerülonefritler),
• Polikistik böbrek hastalığı gibi kalıtsal hastalıklar,
• Tekrarlayan böbrek enfeksiyonları,
• Böbrek taşı ve idrar yollarında uzun süreli tıkanıklık,
• Bazı ağrı kesicilerin uzun süreli ve kontrolsüz kullanımı,
• Kalp-damar hastalıkları,
• Obezite ve sigara kullanımı,
• Ailede böbrek hastalığı öyküsü,
• İleri yaş.

Bu risk faktörlerinden birine sahipseniz, böbrek fonksiyonlarınızın düzenli olarak kontrol edilmesi önerilir.

Kronik böbrek hastalığının belirtileri

Erken evrelerde böbrekler kayıpları büyük ölçüde telafi edebildiği için belirti görülmez. Hastalık ilerledikçe şu şikâyetler ortaya çıkabilir:

• Yorgunluk, halsizlik ve konsantrasyon güçlüğü,
• Gözlerin çevresinde, ayak bileklerinde ve bacaklarda şişlik,
• İdrar miktarında veya sıklığında değişiklik, gece idrara kalkma,
• Köpüklü idrar (protein kaçağının işareti olabilir),
• İştahsızlık, bulantı ve kusma,
• Ağızda metalik tat, nefeste kötü koku,
• Kaşıntı ve cilt kuruluğu,
• Kas krampları, özellikle geceleri,
• Nefes darlığı,
• Uyku sorunları,
• Kansızlığa bağlı solukluk ve çabuk yorulma,
• Kontrol edilmesi zorlaşan yüksek tansiyon.

Bu belirtiler başka hastalıklarda da görülebileceği için tek başına tanı koydurmaz; ancak varlıkları durumunda böbrek fonksiyonlarınızın değerlendirilmesi gerekir.

Kreatinin değeri ne anlatır?

Kreatinin, kaslarda enerji kullanımı sonucunda oluşan bir atık maddedir ve böbrekler tarafından kandan süzülerek idrarla atılır. Böbrekler iyi çalıştığında kandaki kreatinin düzeyi belirli bir aralıkta kalır. Böbreklerin süzme kapasitesi azaldığında ise kreatinin kanda birikmeye başlar ve değeri yükselir.

Kreatinin değerini yorumlarken bilinmesi gereken bazı önemli noktalar vardır:

• Kas kütlesi etkiler: Kas kütlesi fazla olan kişilerde kreatinin daha yüksek, kas kütlesi az olan yaşlılarda ve zayıf kişilerde daha düşük olabilir. Bu nedenle normal görünen bir kreatinin değeri bile bazı kişilerde böbrek fonksiyonlarının azaldığını gizleyebilir.
• Geçici yükselmeler olabilir: Yoğun egzersiz, fazla miktarda et tüketimi, sıvı kaybı ve bazı ilaçlar kreatinin değerini geçici olarak yükseltebilir.
• Tek bir ölçüm yeterli değildir: Kronik böbrek hastalığı tanısı için anormal bulguların üç ay boyunca devam ettiğinin gösterilmesi gerekir.

GFR: böbrek fonksiyonunun daha iyi göstergesi

Kreatinin değeri; yaş ve cinsiyet gibi bilgilerle birlikte özel formüllerde kullanılarak tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR) hesaplanır. GFR, böbreklerin dakikada ne kadar kanı süzdüğünü yansıtır ve böbrek fonksiyonunu kreatininden daha doğru gösterir. Laboratuvar sonuçlarınızda eGFR değeri yer alıyorsa, böbrek sağlığınızı değerlendirirken bu değer esas alınır.

İdrarda protein (albümin) ölçümü

İdrarda albümin adı verilen proteinin kaçması, böbrek hasarının erken işaretlerinden biridir. Özellikle diyabet ve yüksek tansiyon hastalarında idrarda albümin/kreatinin oranının düzenli olarak ölçülmesi, hasarın erken fark edilmesini sağlar.

Kronik böbrek hastalığının evreleri

Kronik böbrek hastalığı, GFR değerine göre beş evrede sınıflandırılır:

1. Evre 1: GFR normal veya yüksek (90 ve üzeri), ancak idrarda protein gibi böbrek hasarı bulguları var.
2. Evre 2: GFR hafif azalmış (60-89) ve böbrek hasarı bulguları var.
3. Evre 3: GFR orta derecede azalmış (30-59). Bu evre kendi içinde 3a ve 3b olarak ikiye ayrılır.
4. Evre 4: GFR ileri derecede azalmış (15-29). Böbrek yerine koyma tedavilerine hazırlık konuşulmaya başlanır.
5. Evre 5: GFR 15'in altında; son dönem böbrek yetmezliği.

Evrelendirmede idrardaki protein miktarı da dikkate alınır; çünkü protein kaçağının fazla olması, hastalığın daha hızlı ilerleyebileceğine işaret eder.

Tanı nasıl konulur?

Tanı, kan tahlilinde kreatinin ve eGFR değerlerinin, idrar tahlilinde ise protein ve kan varlığının değerlendirilmesiyle konulur. Altta yatan nedenin belirlenmesi için böbrek ultrasonu, ek kan testleri ve bazı durumlarda böbrek biyopsisi gerekebilir. Ayrıca kansızlık, kemik-mineral dengesi, potasyum ve asit-baz dengesi gibi hastalığın etkilediği diğer değerler de izlenir.

Kronik böbrek hastalığının tedavisi

Kronik böbrek hastalığının tedavisinde amaç; hastalığın ilerleyişini yavaşlatmak, komplikasyonları önlemek ve kalp-damar riskini azaltmaktır. Tedavi, nefroloji uzmanının takibinde kişiye özel planlanır.

Altta yatan hastalıkların kontrolü

• Kan basıncı kontrolü: Tansiyonun hedef değerlerde tutulması böbrekleri korumanın temelidir. Bazı tansiyon ilaçları, idrardaki protein kaçağını azaltarak böbreklere ek koruma sağlayabilir.
• Kan şekeri kontrolü: Diyabet hastalarında kan şekerinin iyi düzenlenmesi hasarın ilerlemesini yavaşlatır. Bazı yeni diyabet ilaçlarının böbrekler üzerine olumlu etkileri de gösterilmiştir.
• Kolesterol tedavisi: Kalp-damar hastalıkları riskini azaltmak için gerekebilir.

Komplikasyonların tedavisi

Hastalık ilerledikçe kansızlık, kemik hastalığı, potasyum yüksekliği ve sıvı birikimi gibi sorunlar ortaya çıkabilir. Bu sorunlar için hekiminiz uygun tedavileri planlar.

Böbrek yerine koyma tedavileri

Son dönem böbrek yetmezliğinde hemodiyaliz, periton diyalizi veya böbrek nakli seçenekleri gündeme gelir. Bu seçeneklerin hastalık ilerlemeden önce ayrıntılı olarak konuşulması, kişinin kendisine en uygun yöntemi seçmesine ve hazırlıkların zamanında yapılmasına olanak tanır.

Böbreklerinizi korumak için neler yapabilirsiniz?

• Tuzu azaltın: Fazla tuz tansiyonu yükseltir ve böbreklere yük bindirir. Hazır gıdalar, turşu ve işlenmiş ürünleri sınırlayın.
• Beslenmenizi düzenleyin: Protein, potasyum ve fosfor alımı hastalığın evresine göre düzenlenmelidir. Bu konuda hekiminizin ve diyetisyeninizin önerilerine uyun.
• İlaçlara dikkat edin: Reçetesiz ağrı kesicileri, özellikle uzun süreli kullanmaktan kaçının. Yeni bir ilaç başlarken böbrek hastalığınız olduğunu mutlaka belirtin.
• Bitkisel ürünlerden uzak durun: Böbrek dostu olduğu iddia edilen bazı bitkisel karışımlar böbreklere zarar verebilir.
• Sigarayı bırakın.
• Düzenli hareket edin ve sağlıklı kiloyu koruyun.
• Sıvı alımınızı hekiminize danışarak belirleyin: Bazı evrelerde sıvı kısıtlaması gerekebilir.
• Aşılarınızı aksatmayın: Grip, zatürre ve hepatit B aşıları hekim önerisiyle yaptırılmalıdır.
• Kontrollerinize düzenli gidin.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Kan tahlilinizde kreatinin değeri yüksek çıktıysa, eGFR değeriniz düşükse veya idrarınızda protein saptandıysa ileri değerlendirme için Nefroloji uzmanları ile görüşebilirsiniz. Diyabet veya yüksek tansiyon hastasıysanız şikâyetiniz olmasa bile böbrek fonksiyonlarınızı düzenli olarak kontrol ettirmeniz önemlidir. Ayrıca şu durumlarda hekime başvurmalısınız:

• Bacaklarda, ayak bileklerinde veya gözlerin çevresinde şişlik,
• Köpüklü veya kanlı idrar,
• İdrar miktarında belirgin değişiklik,
• Açıklanamayan yorgunluk, iştahsızlık ve kaşıntı,
• Kontrol altına alınamayan yüksek tansiyon.

Aşağıdaki durumlarda ise vakit kaybetmeden acil servise başvurun veya 112'yi arayın:

• Belirgin nefes darlığı veya yatınca artan nefes almada zorluk,
• Çok az idrar yapma ya da hiç idrar yapamama,
• Göğüs ağrısı, çarpıntı veya düzensiz kalp atışı,
• Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hâli veya nöbet,
• Şiddetli kusma ve sıvı alamama.

Kronik böbrek hastalığı sessiz ilerleyebilen ancak erken fark edildiğinde ilerleyişi önemli ölçüde yavaşlatılabilen bir hastalıktır. Basit kan ve idrar testleriyle düzenli takip, risk faktörlerinin kontrolü ve hekim önerilerine uyum, böbreklerinizi uzun yıllar korumanıza yardımcı olur.