Hepatit B Nedir? Bulaşma Yolları ve Aşı

Hepatit B, hepatit B virüsünün (HBV) neden olduğu ve karaciğeri etkileyen bulaşıcı bir enfeksiyondur. Kısa süreli bir hastalık olarak geçirilip tamamen iyileşebildiği gibi, bazı kişilerde ömür boyu sürebilen kronik bir karaciğer enfeksiyonu halini alabilir. Kronik hepatit B, yıllar içinde fark edilmeden ilerleyerek siroz ve karaciğer kanserine yol açabilir. Türkiye, hepatit B'nin orta sıklıkta görüldüğü ülkeler arasında yer almaktadır ve birçok kişi taşıyıcı olduğunu bilmeden yaşamaktadır. Neyse ki hepatit B, etkili ve güvenli bir aşı ile büyük ölçüde önlenebilen bir hastalıktır. Bu yazıda hepatit B'nin nasıl bulaştığını, belirtilerini, tanı ve tedavi yöntemlerini ve korunma yollarını ele alıyoruz.

Hepatit B nedir?

Hepatit, karaciğer iltihabı anlamına gelir. Virüsler, alkol, bazı ilaçlar ve bağışıklık sistemi hastalıkları hepatite yol açabilir. Hepatit B, bu nedenler arasında en önemli viral enfeksiyonlardan biridir.

Hepatit B enfeksiyonu iki şekilde seyredebilir:

• Akut hepatit B: Virüsle karşılaştıktan sonraki ilk altı ay içindeki dönemdir. Erişkinlerin büyük çoğunluğu bu dönemde virüsü vücuttan temizleyerek iyileşir ve kalıcı bağışıklık kazanır.
• Kronik hepatit B: Virüsün altı aydan uzun süre vücutta kalmasıdır. Kronikleşme riski enfeksiyonun hangi yaşta alındığıyla yakından ilişkilidir: doğum sırasında enfekte olan bebeklerin büyük çoğunluğunda, küçük çocukların önemli bir kısmında, erişkinlerin ise az bir bölümünde hastalık kronikleşir.

Kronik hepatit B'li kişilerin bir kısmında virüs uzun yıllar karaciğere belirgin zarar vermeden kalırken, bir kısmında karaciğerde süregen iltihap, fibrozis (yara dokusu), siroz ve karaciğer kanseri gelişebilir. Bu nedenle kronik hepatit B taşıyan herkesin düzenli hekim takibinde olması gerekir.

Hepatit B nasıl bulaşır?

Hepatit B virüsü kan ve vücut sıvıları yoluyla bulaşır. Virüs oldukça dayanıklıdır ve çok az miktarda kanla bile bulaşabilir. Başlıca bulaşma yolları şunlardır:

• Anneden bebeğe: Hepatit B taşıyıcısı olan anneden doğum sırasında bebeğe bulaşma. Önlem alınmazsa bebeklerde kronikleşme riski çok yüksektir.
• Cinsel yolla: Korunmasız cinsel ilişki yoluyla.
• Kan yoluyla: Ortak kullanılan enjektör ve iğneler, steril olmayan aletlerle yapılan dövme, piercing, akupunktur, hacamat ve sünnet gibi işlemler.
• Kişisel eşyaların ortak kullanımı: Jilet, tıraş makinesi, diş fırçası, tırnak makası gibi kana temas edebilecek eşyalar.
• Sağlık çalışanlarında: İğne batması ve kan sıçraması gibi mesleki maruziyetler.
• Ev içi yakın temas: Kronik taşıyıcıyla aynı evde yaşayan, özellikle aşısız kişilerde açık yaralar ve ortak eşyalar yoluyla.

Hepatit B şu yollarla bulaşmaz

• Tokalaşma, sarılma ve öpüşme (ağızda yara olmadığı sürece)
• Aynı tabak, bardak ve çatal-kaşığı kullanma
• Öksürme ve hapşırma
• Emzirme (bebeğe doğumda gerekli aşı ve koruyucu uygulamalar yapıldıysa)
• Aynı ortamda bulunma, ortak tuvalet ve havuz kullanımı

Bu nedenle hepatit B taşıyıcılarının sosyal yaşamdan, okuldan ya da iş yerinden uzaklaştırılmasına gerek yoktur.

Belirtileri nelerdir?

Hepatit B'nin önemli bir özelliği, birçok kişide hiçbir belirti vermemesidir. Özellikle çocuklarda ve kronik enfeksiyonda kişi yıllarca kendini sağlıklı hissedebilir.

Akut hepatit B'de, virüsle karşılaştıktan genellikle birkaç hafta ile birkaç ay sonra şu belirtiler ortaya çıkabilir:

• Halsizlik, yorgunluk ve iştahsızlık
• Bulantı ve kusma
• Sağ üst karın bölgesinde ağrı veya dolgunluk hissi
• Hafif ateş, eklem ve kas ağrıları
• Koyu renkli idrar
• Açık renkli dışkı
• Ciltte ve gözlerin beyaz kısmında sararma (sarılık)

Sarılık, halk arasında hepatitle eş anlamlı kullanılsa da yalnızca bir belirtidir ve hepatit dışında birçok farklı nedene bağlı olarak da ortaya çıkabilir. Sarılığı olan herkesin nedeninin araştırılması gerekir.

Kronik hepatit B'de ise belirtiler çoğu zaman hastalık ilerleyene kadar ortaya çıkmaz. İleri evrede karında şişlik (asit), bacaklarda ödem, kolay morarma, kanama eğilimi, kafa karışıklığı ve sarılık görülebilir.

Hepatit B nasıl teşhis edilir?

Hepatit B tanısı basit kan testleriyle konur. Başlıca testler şunlardır:

• HBsAg: Pozitif olması, kişide hepatit B virüsünün bulunduğunu gösterir.
• Anti-HBs: Pozitif olması, kişinin aşı veya geçirilmiş enfeksiyon yoluyla bağışık olduğunu gösterir.
• Anti-HBc: Kişinin daha önce virüsle karşılaşıp karşılaşmadığını gösterir.
• HBeAg, anti-HBe ve HBV DNA: Virüsün çoğalma düzeyini belirlemeye yardımcı olur.
• Karaciğer fonksiyon testleri: Karaciğerdeki iltihabın derecesi hakkında bilgi verir.

Kronik hepatit B tanısı alan kişilerde karaciğer hasarının derecesini belirlemek için ultrasonografi, karaciğer sertliğini ölçen özel yöntemler ve gerektiğinde karaciğer biyopsisi kullanılabilir. Bu testlerin yorumlanması uzmanlık gerektirir ve tedavi kararı bu sonuçların bütüncül değerlendirmesiyle verilir.

Kimler test yaptırmalı?

• Tüm gebeler (gebelik takibinde rutin olarak yapılır)
• Hepatit B'li bir kişiyle aynı evde yaşayanlar ve cinsel partnerleri
• Hepatit B taşıyıcısı annelerden doğan bebekler
• Sağlık çalışanları
• Diyaliz hastaları, kemoterapi veya bağışıklık baskılayıcı tedavi alacak kişiler
• Karaciğer testlerinde açıklanamayan yükseklik olanlar
• Hepatit B açısından durumunu bilmeyen ve risk taşıyan herkes

Tedavi seçenekleri

Akut hepatit B

Akut enfeksiyonda çoğu zaman özel bir antiviral tedavi gerekmez. Dinlenme, yeterli sıvı ve besin alımı, alkolden uzak durma ve hekim önerisi dışında ilaç kullanmama önemlidir. Hasta, iyileşmenin takibi ve olası komplikasyonların erken fark edilmesi için düzenli kontrol edilir. Ağır seyreden nadir vakalarda hastane tedavisi gerekebilir.

Kronik hepatit B

Kronik hepatit B'de tedavi kararı; virüsün çoğalma düzeyi, karaciğer enzimleri, karaciğer hasarının derecesi, yaş ve aile öyküsü gibi etkenlere göre verilir. Her kronik taşıyıcının ilaç tedavisine ihtiyacı yoktur; ancak tamamının düzenli takip edilmesi gerekir. Tedavi gereken kişilerde kullanılan antiviral ilaçlar virüsün çoğalmasını baskılar, karaciğer hasarının ilerlemesini yavaşlatır ve siroz ile karaciğer kanseri riskini azaltır. Bu ilaçlar çoğunlukla uzun süreli kullanılır ve hekim önerisi olmadan kesilmemelidir; kendi kararınızla ilaç bırakmak, hastalığın alevlenmesine yol açabilir.

Bitkisel ürünler ve karaciğeri temizlediği iddia edilen karışımlar hepatit B'yi tedavi etmez; aksine bazıları karaciğere zarar verebilir.

Hepatit aşısı ve korunma yolları

Hepatit B'den korunmanın en etkili yolu aşıdır. Hepatit aşısı, Türkiye'de rutin bebek aşı takviminde yer alır ve doğumda, birinci ayın sonunda ve altıncı ayın sonunda olmak üzere üç doz halinde uygulanır. Aşının tam dozları tamamlandığında kişilerin büyük çoğunluğunda uzun süreli koruma sağlanır.

Aşı yapılmamış erişkinlerden özellikle şu gruplar için hepatit B aşısı önerilir:

• Sağlık çalışanları ve sağlık öğrencileri
• Hepatit B taşıyıcısı kişilerle aynı evde yaşayanlar ve eşleri
• Diyaliz hastaları ve kronik böbrek hastaları
• Kronik karaciğer hastalığı, diyabet veya HIV enfeksiyonu olanlar
• Sık kan veya kan ürünü alanlar
• Hepatit B'nin yaygın olduğu bölgelere uzun süreli seyahat edecekler

Hepatit B taşıyıcısı annelerden doğan bebeklere doğumdan hemen sonra hem aşı hem de koruyucu antikor (immünglobulin) uygulanır. Bu uygulama bebeğe bulaşma riskini önemli ölçüde azaltır.

Aşının yanı sıra şu önlemler de bulaş riskini azaltır:

• Jilet, diş fırçası, tırnak makası gibi kişisel eşyaları paylaşmayın.
• Dövme, piercing, manikür-pedikür gibi işlemleri yalnızca steril koşullar sağlanan yerlerde yaptırın.
• Cinsel ilişkide prezervatif kullanın.
• Enjektör ve iğneleri kesinlikle ortak kullanmayın.
• Kan ile temas edebilecek durumlarda eldiven kullanın.

Hepatit B ile yaşam

Kronik hepatit B tanısı almak kaygı verici olabilir; ancak düzenli takip ve gerektiğinde uygun tedavi ile birçok kişi sağlıklı ve uzun bir yaşam sürdürebilir. Alkol kullanmamak, sağlıklı kiloyu korumak, hekime danışmadan ilaç ve bitkisel ürün kullanmamak ve hepatit A aşısı gibi önerilen aşıları yaptırmak karaciğeri korumaya yardımcı olur. Aile bireylerinin de test edilmesi ve gerekirse aşılanması önemlidir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda hekiminize veya Enfeksiyon Hastalıkları uzmanları ile görüşmeniz önerilir:

• Hepatit B testi pozitif çıktıysa
• Hepatit B taşıyıcısı bir kişiyle yakın temasınız varsa ve aşı durumunuzu bilmiyorsanız
• Kan ile riskli bir temas, iğne batması veya korunmasız cinsel ilişki yaşadıysanız; bu durumda koruyucu uygulamaların etkili olabilmesi için mümkün olan en kısa sürede başvurmanız gerekir
• Gebeyseniz ve hepatit B taşıyıcısıysanız
• Halsizlik, iştahsızlık, koyu renkli idrar, açık renkli dışkı veya gözlerde sararma fark ettiyseniz
• Kronik hepatit B tanınız varsa ve kontrolleriniz aksadıysa

Şu durumlarda vakit kaybetmeden acil servise başvurun veya 112'yi arayın:

• Hızla artan sarılıkla birlikte bilinç bulanıklığı, aşırı uykululuk veya davranış değişikliği
• Kanlı kusma ya da siyah, katran renginde dışkılama
• Karında hızla artan şişlik ve şiddetli karın ağrısı
• Kendiliğinden oluşan yaygın morarmalar ve kanamalar

Hepatit B sessiz ilerleyebilen ancak önlenebilen ve kontrol altına alınabilen bir hastalıktır. Aşı durumunuzu öğrenmek, risk taşıyorsanız test yaptırmak ve tanı aldıysanız düzenli hekim takibine devam etmek, karaciğer sağlığınızı korumanın temel adımlarıdır.