Diz Protezi Ameliyatı: Kimlere Yapılır, İyileşme Ne Kadar Sürer?

Diz protezi, aşınmış ve hasar görmüş diz eklemi yüzeylerinin metal ve özel plastikten yapılmış yapay parçalarla değiştirildiği bir ameliyattır. Ülkemizde ve dünyada en sık yapılan ortopedik ameliyatlardan biri olan bu işlem, özellikle ileri evre kireçlenmeye bağlı ağrısı olan ve günlük yaşamı belirgin şekilde kısıtlanan kişilerde yaşam kalitesini artırmayı amaçlar. Ancak her diz ağrısı protez gerektirmez; ameliyat kararı ancak ayrıntılı muayene, görüntüleme ve diğer tedavilerin yeterince denenmesinden sonra verilir. Bu yazıda diz protezinin kimlere uygulandığını, ameliyat öncesi hazırlığı, ameliyatın nasıl yapıldığını ve iyileşme sürecinde sizi nelerin beklediğini ele alıyoruz.

Diz protezi nedir?

Diz eklemi; uyluk kemiğinin alt ucu, kaval kemiğinin üst ucu ve diz kapağından oluşur. Bu kemiklerin birbirine temas eden yüzeyleri, hareketin pürüzsüz olmasını sağlayan eklem kıkırdağıyla kaplıdır. Kıkırdak aşındığında kemikler birbirine sürtünür; bu da ağrı, şişlik, sertlik ve şekil bozukluğuna yol açar.

Diz protezi ameliyatında hasarlı kıkırdak ve altındaki ince kemik tabakası uzaklaştırılır, yerine eklem yüzeylerini taklit eden yapay parçalar yerleştirilir. İki temel türü vardır:

• Total diz protezi: Dizin tüm eklem yüzeylerinin değiştirildiği, en sık uygulanan yöntemdir.
• Yarım (kısmi) diz protezi: Hasar dizin yalnızca bir bölümüyle sınırlıysa, sadece o bölümün değiştirildiği daha sınırlı bir ameliyattır. Uygun hasta seçimi gerektirir.

Diz protezi kimlere yapılır?

Diz protezine en sık neden olan durum Diz Kireçlenmesi, yani osteoartrittir. Bunun yanı sıra romatoid artrit gibi iltihaplı eklem hastalıkları, eski kırıklara bağlı eklem hasarı ve bazı kemik hastalıkları da protez gerektirebilir.

Ameliyat genellikle şu koşullar bir arada olduğunda değerlendirilir:

• Yürüme, merdiven çıkma, oturup kalkma gibi günlük işleri kısıtlayan şiddetli diz ağrısı
• Dinlenirken veya gece uykudan uyandıran ağrı
• Dizde ilerleyici şekil bozukluğu (bacaklarda belirgin O veya X görünümü)
• Dizin hareket açıklığında belirgin kayıp
• İlaç tedavisi, fizik tedavi, kilo verme, enjeksiyonlar ve yardımcı cihazlar gibi tedavilere rağmen yeterli rahatlama sağlanamaması
• Röntgende ileri evre eklem hasarının gösterilmesi

Yaş tek başına belirleyici değildir. Ameliyat kararında asıl önemli olan, ağrının ve fonksiyon kaybının kişinin yaşam kalitesini ne ölçüde etkilediğidir. Bununla birlikte protezlerin bir kullanım ömrü olduğundan, genç hastalarda karar daha dikkatli verilir.

Ameliyatın uygun olmayabileceği durumlar

• Dizde veya vücudun herhangi bir yerinde aktif enfeksiyon bulunması
• Ameliyat ve anesteziyi riskli hale getiren ciddi kalp, akciğer veya diğer sistem hastalıkları
• Bacaktaki kas ve sinir fonksiyonunun ileri derecede bozuk olması

Ameliyat öncesi hazırlık

Diz protezi ameliyatı planlanmadan önce genel sağlık durumunuz kapsamlı şekilde değerlendirilir. Bu süreçte genellikle şunlar yapılır:

• Kan ve idrar tetkikleri, akciğer grafisi ve kalp değerlendirmesi
• Kullandığınız ilaçların gözden geçirilmesi; özellikle kan sulandırıcı ilaçların hekim kontrolünde düzenlenmesi
• Diyabet, tansiyon gibi kronik hastalıkların kontrol altına alınması
• Diş, idrar yolu ve cilt enfeksiyonlarının ameliyat öncesinde tedavi edilmesi
• Mümkünse sigaranın bırakılması ve fazla kiloların azaltılması

Ameliyat öncesinde uyluk kaslarını güçlendirmeye yönelik egzersizler yapmak, ameliyat sonrası iyileşmeyi kolaylaştırabilir. Evinizde düşme riskini azaltacak düzenlemeler yapmak da önemlidir: Halıları sabitlemek, banyoya tutunma barı koymak, sık kullanılan eşyaları kolay ulaşılabilir yere almak bunlardan bazılarıdır.

Diz protezi ameliyatı nasıl yapılır?

Ameliyat genellikle belden aşağısını uyuşturan bölgesel anestezi veya genel anestezi altında yapılır ve çoğunlukla bir ila iki saat sürer. Cerrah dizin önünden yapılan bir kesiyle eklemi açar, hasarlı yüzeyleri özel aletlerle şekillendirir ve protez parçalarını yerleştirir. Parçalar kemiğe özel bir kemik çimentosuyla ya da kemiğin protez yüzeyine kaynamasını sağlayan yöntemlerle sabitlenir. Diz kapağının arka yüzeyi de gerekli görülürse değiştirilebilir.

Bazı merkezlerde ameliyat planlamasında bilgisayar destekli sistemler veya robotik yardımcı cihazlar kullanılabilir. Hangi tekniğin kullanılacağı cerrahın deneyimine ve hastanın durumuna göre belirlenir; her yöntemin kendine özgü avantajları ve sınırlılıkları vardır.

Olası riskler ve komplikasyonlar

Diz protezi ameliyatı genel olarak güvenli kabul edilse de her cerrahi işlem gibi bazı riskler taşır:

• Enfeksiyon
• Bacak damarlarında pıhtı oluşumu ve buna bağlı akciğer pıhtısı
• Dizde sertlik ve hareket kısıtlılığı
• Protezin zaman içinde gevşemesi veya aşınması
• Nadir olarak damar ya da sinir yaralanması
• Bazı hastalarda ameliyat sonrasında da kısmen süren ağrı

Bu risklerin azaltılması için ameliyat sonrasında pıhtı önleyici tedavi, erken hareket ve enfeksiyona yönelik önlemler uygulanır.

İyileşme ne kadar sürer?

İyileşme süreci kişiden kişiye değişse de genel bir çerçeve çizmek mümkündür:

Hastanede geçen ilk günler

Çoğu hasta ameliyatın ilk gününde, fizyoterapist eşliğinde yürüteç ile ayağa kaldırılır. Dizin bükülüp açılmasına yönelik egzersizlere hemen başlanır. Hastanede kalış süresi genellikle birkaç gündür.

Ameliyat sonrası ağrı, günümüzde sinir blokları, düzenli ağrı kesici tedavisi ve soğuk uygulama gibi yöntemlerin bir arada kullanılmasıyla büyük ölçüde kontrol altına alınabilmektedir. Ağrının iyi kontrol edilmesi yalnızca konforunuz için değil, egzersizlere erken ve etkili şekilde katılabilmeniz için de önemlidir. Ağrınızın arttığını veya egzersiz yapmanızı engellediğini hissederseniz bunu tedavi ekibinizle paylaşmaktan çekinmeyin. Taburcu olmadan önce evde uygulayacağınız egzersizler, yara bakımı, pıhtı önleyici tedavinin nasıl kullanılacağı ve kontrol tarihleri size ayrıntılı olarak anlatılır.

İlk altı hafta

Eve döndükten sonraki ilk haftalarda yanınızda size yardımcı olabilecek bir yakınınızın bulunması günlük işlerinizi kolaylaştırır. Yüksek ve sağlam sandalyeler, klozet yükseltici ve banyo için oturma tabureleri bu dönemde işinizi kolaylaştıran pratik çözümlerdir.Bu dönemde yürüteç veya koltuk değneğinden bastona, ardından desteksiz yürümeye geçilir. Düzenli egzersiz, dizin hareket açıklığının artırılması ve kasların güçlenmesi için çok önemlidir. Şişlik ve ağrı yavaş yavaş azalır. Pek çok kişi bu dönemin sonunda temel günlük işlerini bağımsız olarak yapabilir hale gelir.

Üç ay ve sonrası

Genellikle üçüncü ayın sonunda hastaların büyük kısmı günlük yaşamına büyük ölçüde dönmüş olur. Bununla birlikte dizdeki şişliğin tamamen geçmesi ve tam güce ulaşılması bir yılı bulabilir. Araç kullanmaya, işe dönmeye ve hangi aktivitelere başlanabileceğine hekiminiz iyileşmenizin seyrine göre karar verir.

Protezle yaşam: Günlük hayatta dikkat edilmesi gerekenler

İyi bakılan bir protez uzun yıllar sorunsuz çalışabilir. Protezin ömrünü uzatmak ve dizinizi korumak için şunlara dikkat edebilirsiniz:

• Yürüyüş, yüzme ve sabit bisiklet gibi düşük darbeli aktiviteleri tercih edin
• Koşu, zıplama ve temas gerektiren sporlardan kaçının
• Sağlıklı kilonuzu koruyun
• Düşmeye karşı dikkatli olun, evinizi güvenli hale getirin
• Diş tedavisi veya başka bir cerrahi işlem öncesinde protezinizin olduğunu hekiminize söyleyin
• Hekiminizin önerdiği aralıklarla kontrollerinize gidin

Diz protezinden önce denenebilecek tedaviler

Diz kireçlenmesinin erken ve orta evrelerinde ameliyat dışı yöntemlerle şikâyetler çoğu zaman kontrol altına alınabilir. Kilo vermek, düzenli egzersiz yapmak, fizik tedavi, hekim önerisiyle ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar, eklem içi enjeksiyonlar, baston gibi yardımcı cihazlar ve uygun ayakkabı kullanımı bu yöntemler arasında yer alır. Özellikle fazla kilosu olan kişilerde birkaç kilo vermenin bile dize binen yükü belirgin ölçüde azalttığı bilinmektedir. Uyluk kaslarını güçlendiren düzenli egzersizler eklemi destekleyerek ağrının hafiflemesine ve hareket kabiliyetinin korunmasına yardımcı olur. Bu tedavilerin hangisinin size uygun olduğu, kireçlenmenin evresi ve genel sağlık durumunuz göz önünde bulundurularak belirlenir. Bazı genç hastalarda bacak eksenini düzelten kemik ameliyatları da seçenek olabilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmanız önerilir:

• Diz ağrınız yürüme mesafenizi kısıtlıyor ve günlük işlerinizi yapmanızı zorlaştırıyorsa
• Ağrınız gece uykunuzu bölüyorsa
• Dizinizde giderek artan şekil bozukluğu fark ettiyseniz
• Uyguladığınız tedavilere rağmen şikâyetleriniz artıyorsa

Protez ameliyatı geçirdiyseniz şu belirtiler acil değerlendirme gerektirir:

• Ateş, titreme, dizde artan kızarıklık, ısı artışı veya yara yerinden akıntı
• Baldırda şişlik, ağrı ve sertlik
• Ani gelişen nefes darlığı veya göğüs ağrısı (bu durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın)
• Düşme sonrasında dize basamama veya dizde şekil değişikliği

Diz ağrınızın değerlendirilmesi ve size uygun tedavi seçeneklerinin belirlenmesi için Ortopedi ve Travmatoloji uzmanları ile görüşebilirsiniz. Diz protezi ameliyatının sizin için uygun olup olmadığına ancak ayrıntılı muayene ve görüntülemenin ardından hekiminizle birlikte karar verilebilir.