Demir Eksikliği Anemisi (Kansızlık) Belirtileri ve Tedavisi

Demir eksikliği anemisi, vücutta sağlıklı kırmızı kan hücreleri üretmeye yetecek kadar demir bulunmadığında ortaya çıkan ve dünyada da ülkemizde de en sık görülen kansızlık türüdür. Özellikle doğurganlık çağındaki kadınlar, gebeler, küçük çocuklar ve ergenler bu durumdan daha sık etkilenir. Yorgunluk, solukluk ve çabuk nefes nefese kalma gibi belirtiler çoğu zaman yoğun yaşam temposuna bağlanarak göz ardı edilebilir. Oysa demir eksikliği hem yaşam kalitesini belirgin şekilde düşürebilir hem de bazen altta yatan önemli bir sağlık sorununun ilk işareti olabilir. Bu yazıda demir eksikliği anemisinin nedenlerini, belirtilerini, tanı yöntemlerini ve tedavi seçeneklerini ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Demir eksikliği anemisi nedir?

Kansızlık, tıbbi adıyla anemi, kandaki hemoglobin miktarının ya da kırmızı kan hücresi sayısının yaşa ve cinsiyete göre beklenen düzeyin altına inmesidir. Hemoglobin, akciğerlerden aldığı oksijeni vücudun tüm dokularına taşıyan proteindir ve yapımı için demire ihtiyaç duyar. Vücutta demir yetersiz kaldığında hemoglobin üretimi azalır, kırmızı kan hücreleri küçük ve soluk yapıda üretilir. Sonuç olarak dokulara daha az oksijen ulaşır.

Demir eksikliği genellikle aşamalı olarak gelişir. İlk aşamada vücudun demir depoları azalır ancak hemoglobin henüz normaldir. Bu döneme “anemisiz demir eksikliği” denir ve kişi yine de yorgunluk gibi belirtiler yaşayabilir. Depolar tükendikçe hemoglobin düşmeye başlar ve demir eksikliği anemisi ortaya çıkar.

Demir eksikliğinin nedenleri

Demir eksikliği temel olarak üç yoldan gelişir: yetersiz alım, yetersiz emilim ya da kan kaybı yoluyla artmış kayıp. Bazı dönemlerde ise vücudun demir ihtiyacı belirgin şekilde artar.

Kan kaybı

• Yoğun veya uzun süren adet kanamaları (doğurganlık çağındaki kadınlarda en sık neden)
• Mide ve bağırsaklardan gizli kanamalar: mide ülseri, gastrit, polipler, hemoroid ve kalın bağırsak tümörleri
• Uzun süre ağrı kesici ve bazı kan sulandırıcı ilaçların kullanımı
• Sık kan bağışı

Yetersiz alım ve emilim

• Kırmızı et, baklagil ve yeşil yapraklı sebzelerden yoksun beslenme
• Çölyak hastalığı gibi ince bağırsak hastalıkları
• Helikobakter pilori enfeksiyonu ve atrofik gastrit
• Mide ameliyatları ve obezite cerrahisi
• Uzun süreli mide asidi baskılayıcı ilaç kullanımı
• Yemeklerle birlikte bol çay veya kahve tüketimi

Artmış ihtiyaç

• Gebelik ve emzirme dönemi
• Bebeklik, çocukluk ve ergenlikteki hızlı büyüme dönemleri
• Yoğun spor yapan bireyler

Yetişkin erkeklerde ve adet görmeyen kadınlarda demir eksikliği saptandığında, mide-bağırsak kanalından gizli bir kanama olup olmadığının araştırılması özellikle önemlidir.

Demir eksikliği anemisi belirtileri

Belirtilerin şiddeti, kansızlığın derecesine ve ne kadar hızlı geliştiğine bağlıdır. Yavaş gelişen hafif anemide vücut uyum sağlayabildiği için belirtiler belirsiz kalabilir. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve güçsüzlük
• Ciltte, dudaklarda ve göz kapaklarının iç kısmında solukluk
• Merdiven çıkarken veya eforla nefes darlığı
• Çarpıntı
• Baş ağrısı, baş dönmesi ve sersemlik
• Dikkat dağınıklığı ve konsantrasyon güçlüğü
• El ve ayaklarda üşüme
• Saç dökülmesi ve kolay kırılan, kaşık biçimini alan tırnaklar
• Ağız köşelerinde çatlaklar ve dilde yanma
• Toprak, buz, nişasta gibi gıda dışı maddeleri yeme isteği (pika)
• Huzursuz bacak hissi

Çocuklarda demir eksikliği iştahsızlık, büyüme geriliği, öğrenme güçlüğü ve sık enfeksiyonlarla kendini gösterebilir.

Gebelikte ve çocuklarda demir eksikliği

Gebelikte annenin kan hacmi artar ve büyüyen bebek ile plasentanın da demire ihtiyacı vardır. Bu nedenle gebelik, demir eksikliği açısından en riskli dönemlerden biridir. Gebelikte gelişen ve tedavi edilmeyen kansızlık; annede yorgunluk ve enfeksiyonlara yatkınlığın yanı sıra erken doğum ve düşük doğum ağırlığı riskinde artışla ilişkilendirilmiştir. Gebelik takiplerinde kan sayımının düzenli olarak kontrol edilmesinin nedeni budur.

Bebeklerde ve küçük çocuklarda demir, beyin gelişimi için kritik öneme sahiptir. Altı aydan sonra anne sütüne ek olarak demirden zengin tamamlayıcı besinlere geçilmesi önerilir. İnek sütünün bir yaşından önce ana içecek olarak verilmesi ve bir yaşından sonra aşırı miktarda tüketilmesi demir eksikliği riskini artırabilir. Ergenlik döneminde ise hızlı büyüme ve kız çocuklarında adet kanamalarının başlaması ihtiyacı yeniden artırır.

Tanı nasıl konur?

Demir eksikliği anemisinin tanısı basit kan tahlilleriyle konur. Ancak tanı kadar önemli olan, eksikliğin nedenini bulmaktır.

Kan tahlilleri

• Tam kan sayımı: Hemoglobin, hematokrit ve kırmızı kan hücrelerinin büyüklüğünü (MCV) gösterir. Demir eksikliğinde hücreler genellikle küçüktür.
• Ferritin: Vücudun demir depolarının en iyi göstergesidir. Düşük ferritin değeri demir eksikliğini güçlü şekilde destekler. Ancak ferritin, enfeksiyon ve iltihaplı durumlarda yükselebildiği için normal görünen bir değer her zaman eksikliği dışlamaz.
• Serum demiri, demir bağlama kapasitesi ve transferrin satürasyonu: Ferritinle birlikte değerlendirildiğinde tanıya katkı sağlar.
• Periferik yayma: Kan hücrelerinin mikroskopla incelenmesiyle hücre yapısı hakkında bilgi verir.

Nedene yönelik incelemeler

Hekiminiz yaşınıza, cinsiyetinize ve şikâyetlerinize göre ek tetkikler isteyebilir. Bunlar arasında gaitada gizli kan testi, çölyak testleri, helikobakter pilori testleri, kadınlarda jinekolojik muayene ve gerektiğinde endoskopi ile kolonoskopi yer alabilir. Özellikle ileri yaşta ve açıklanamayan demir eksikliğinde sindirim kanalının incelenmesi önemlidir.

Demir eksikliği dışındaki kansızlık türleri, örneğin talasemi taşıyıcılığı da küçük hücreli anemiye yol açabilir. Bu durumda demir takviyesi yararlı olmaz, hatta gereksiz yere demir birikimine neden olabilir. Bu nedenle kendi kendinize demir ilacı kullanmaya başlamadan önce mutlaka tanının doğrulanması gerekir.

Tedavi seçenekleri

Tedavinin iki temel amacı vardır: eksik demiri yerine koymak ve eksikliğe yol açan nedeni ortadan kaldırmak.

Ağızdan demir tedavisi

Çoğu kişide ilk tercih ağızdan alınan demir preparatlarıdır. Tedavi süresi ve şekli hekim tarafından belirlenir. Dikkat edilmesi gereken bazı noktalar şunlardır:

• Demir ilaçları mide bulantısı, kabızlık, karın ağrısı ve dışkının koyu renkte olması gibi yan etkilere neden olabilir. Dışkı renginin koyulaşması genellikle zararsızdır, ancak katran gibi siyah ve yapışkan dışkı kanama belirtisi olabileceğinden ayrıca değerlendirilmelidir.
• Çay, kahve, süt ürünleri ve bazı mide ilaçları demir emilimini azaltabilir; ilaçla aralarında zaman bırakılması önerilir.
• Hemoglobin genellikle birkaç hafta içinde yükselmeye başlar. Ancak depoların, yani ferritinin dolması daha uzun sürer. Bu nedenle tedavi, kan değerleri düzeldikten sonra da hekimin önerdiği süre boyunca devam ettirilir.

Damar yoluyla demir tedavisi

Ağızdan tedaviye yanıt alınamayan, ilacı tolere edemeyen, emilim bozukluğu olan ya da demirin hızla yerine konması gereken kişilerde damar yoluyla demir verilebilir. Bu tedavi sağlık kuruluşunda, gözlem altında uygulanır.

Kan nakli

Çok ağır anemi, belirgin belirtiler veya aktif kanama gibi durumlarda kan nakli gerekebilir. Bu karar hastanın genel durumuna göre hekim tarafından verilir.

Nedenin tedavisi

Yoğun adet kanamasının, mide ülserinin, hemoroidin veya bağırsak hastalıklarının tedavi edilmesi, demir eksikliğinin tekrarlamasını önlemek için şarttır. Neden ortadan kaldırılmadan yalnızca demir vermek, sorunun kısa süre sonra yeniden ortaya çıkmasına yol açabilir.

Beslenme ve önleme

Beslenme, demir eksikliğini önlemede önemli bir rol oynar; ancak gelişmiş bir anemiyi yalnızca beslenmeyle düzeltmek çoğu zaman yeterli olmaz.

• Hem demiri içeren besinler: Kırmızı et, tavuk, balık ve sakatat. Bu kaynaklardaki demir daha kolay emilir.
• Bitkisel kaynaklar: Kuru baklagiller, koyu yeşil yapraklı sebzeler, kuru meyveler, tam tahıllar ve pekmez.
• Emilimi artırmak: Bitkisel demir kaynaklarını portakal, mandalina, biber, domates gibi C vitamini açısından zengin besinlerle birlikte tüketin.
• Emilimi azaltanlar: Çay ve kahveyi yemeklerle birlikte değil, öğünler arasında tüketin.

Gebelik döneminde Sağlık Bakanlığı programları kapsamında demir desteği önerilmekte ve bebeklere de belirli dönemlerde demir takviyesi uygulanmaktadır. Bu desteklerin kullanımıyla ilgili olarak aile hekiminizin önerilerine uymanız önemlidir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmanız önerilir:

• Haftalardır süren yorgunluk, solukluk ve halsizlik
• Eforla belirgin nefes darlığı veya çarpıntı
• Çok yoğun ya da uzun süren adet kanamaları
• Saç dökülmesi, tırnaklarda kırılma ve buz yeme isteği
• Açıklanamayan kilo kaybı veya bağırsak alışkanlığında değişiklik
• Daha önce demir eksikliği tanısı almışsanız ve tedaviye rağmen şikâyetleriniz sürüyorsa

Siyah, katran kıvamında dışkılama, kanlı kusma, makattan bol kanama, göğüs ağrısı, istirahatte nefes darlığı ya da bayılma gibi durumlar ciddi bir kanamanın veya ağır aneminin işareti olabilir. Bu belirtilerde vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Demir eksikliği ve diğer kansızlık türlerinin tanısı ve tedavisi için hekim muayenesi gereklidir. İlk değerlendirme çoğu zaman aile hekimi veya dahiliye uzmanı tarafından yapılır; tedaviye yanıt alınamayan ya da nedeni açıklanamayan durumlarda Hematoloji uzmanları ile görüşmeniz önerilebilir.