Bebek Aşı Takvimi: Hangi Ay Hangi Aşı Yapılır?

Aşı takvimi, bebeklerin ve çocukların ciddi bulaşıcı hastalıklara karşı en uygun zamanda korunmasını sağlamak amacıyla hazırlanmış bilimsel bir programdır. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenen Genişletilmiş Bağışıklama Programı kapsamındaki aşılar, aile sağlığı merkezlerinde ücretsiz olarak uygulanır. Doğumdan itibaren belirli aralıklarla yapılan bu aşılar sayesinde bir zamanlar çok sayıda çocuğun hayatını kaybetmesine ya da kalıcı sakatlığa uğramasına yol açan hastalıklar bugün oldukça nadir görülmektedir. Bu yazıda bebek aşılarının hangi aylarda yapıldığını, aşı sonrası nelere dikkat etmeniz gerektiğini ve sık merak edilen konuları ele alıyoruz.

Aşı nedir ve nasıl korur?

Aşı, hastalık yapma özelliği ortadan kaldırılmış ya da zayıflatılmış mikroorganizmalar veya bunların belirli parçaları kullanılarak hazırlanan biyolojik bir üründür. Vücuda verildiğinde bağışıklık sistemi bu yapıyı tanır ve ona karşı savunma oluşturur. Daha sonra gerçek mikropla karşılaşıldığında vücut hızlı ve etkili bir yanıt vererek hastalığın gelişmesini önler ya da hafif geçmesini sağlar.

Aşıların bir diğer önemli yararı toplum bağışıklığıdır. Toplumda aşılı kişi oranı yüksek olduğunda, henüz aşı yaşına gelmemiş yenidoğanlar ve tıbbi nedenlerle aşı olamayan çocuklar da dolaylı olarak korunmuş olur.

Türkiye'de rutin bebek ve çocuk aşı takvimi

Aşağıdaki takvim, Sağlık Bakanlığı'nın rutin aşı programının genel çerçevesini yansıtmaktadır. Program zaman zaman güncellenebileceği için çocuğunuzun güncel aşı durumunu aile hekiminizden takip etmeniz önemlidir.

Doğumda ve ilk aylar

• Doğumda: Hepatit B aşısının ilk dozu, genellikle doğumdan sonraki ilk saatlerde hastanede yapılır.
• 1. ayın sonunda: Hepatit B aşısının ikinci dozu.
• 2. ayın sonunda: BCG (verem) aşısı; difteri, boğmaca, tetanos, çocuk felci ve Hib hastalığına karşı beşli karma aşının ilk dozu; zatürre (pnömokok) aşısının ilk dozu.
• 4. ayın sonunda: Beşli karma aşının ve pnömokok aşısının ikinci dozları.
• 6. ayın sonunda: Beşli karma aşının üçüncü dozu, Hepatit B aşısının üçüncü dozu ve ağızdan verilen çocuk felci aşısı.

Birinci yaş ve sonrası

• 12. ayın sonunda: Kızamık, kızamıkçık ve kabakulağa karşı KKK aşısı, pnömokok aşısının pekiştirme dozu ve suçiçeği aşısı.
• 18. ayın sonunda: Beşli karma aşının pekiştirme dozu, ikinci kez ağızdan çocuk felci aşısı ve Hepatit A aşısının ilk dozu.
• 24. ayın sonunda: Hepatit A aşısının ikinci dozu.

Okul çağı çocuk aşıları

• İlkokul birinci sınıf (yaklaşık 48. ay ve sonrası): KKK aşısının ikinci dozu ve difteri, boğmaca, tetanos, çocuk felcine karşı dörtlü karma aşı.
• Ortaokul ve ergenlik dönemi: Erişkin tipi difteri-tetanos aşısı ile programa göre belirlenen diğer aşılar.

Bazı aşılar, örneğin rotavirüs, meningokok, grip ya da HPV aşıları, rutin programın dışında da olsa çocuğun risk durumuna ve hekim önerisine göre ayrıca yapılabilir. Bu aşıları ve çocuğunuz için uygun olup olmadığını çocuk doktorunuzla konuşabilirsiniz.

Aşı günü ve sonrasında nelere dikkat etmelisiniz?

Aşıdan önce

• Aşı kartınızı ya da e-Nabız kayıtlarınızı yanınızda bulundurun.
• Çocuğunuzun daha önce bir aşıdan sonra ciddi bir reaksiyon geçirip geçirmediğini, bilinen alerjilerini ve kullandığı ilaçları sağlık personeline bildirin.
• Hafif bir nezle ya da düşük ateş genellikle aşıyı ertelemek için yeterli neden değildir; son kararı sağlık personeli verir.
• Bebeğinizi aşıdan önce emzirmek veya kucağınızda tutmak onu rahatlatabilir.

Aşıdan sonra

Aşı sonrasında bazı hafif ve geçici yan etkiler görülebilir. Bunlar bağışıklık sisteminin çalıştığının bir göstergesidir:

• Enjeksiyon yerinde kızarıklık, şişlik ve hassasiyet
• Hafif ateş
• Huzursuzluk, ağlama, iştahsızlık veya uyku düzeninde değişiklik
• KKK ve suçiçeği aşılarından bir ila iki hafta sonra hafif ateş veya döküntü

Bu tür şikâyetler genellikle bir ila iki gün içinde kendiliğinden geçer. Aşı yerine soğuk ve temiz bir bez uygulamak rahatlatıcı olabilir. Aşı yerine masaj yapmayın, yoğurt, sirke gibi maddeler sürmeyin. Ateş veya ağrı için ilaç vermeden önce hekiminize danışın.

Aşıdan sonra yaklaşık 15-30 dakika sağlık kuruluşunda beklemeniz önerilir; çok nadir görülen ani alerjik reaksiyonlar genellikle bu süre içinde ortaya çıkar ve hemen müdahale edilebilir.

Aşılar güvenli mi?

Rutin programda yer alan aşılar, ruhsat almadan önce kapsamlı klinik araştırmalardan geçer ve kullanıma sunulduktan sonra da güvenlilikleri sürekli izlenir. Ciddi yan etkiler son derece nadirdir; aşıların önlediği hastalıkların yol açabileceği komplikasyonlar ise çok daha sık ve ağırdır.

Kamuoyunda dolaşan bazı iddialar aileleri tedirgin edebilir. Örneğin aşıların otizme yol açtığı iddiası, geniş ölçekli bilimsel çalışmalarla defalarca araştırılmış ve böyle bir ilişki bulunmamıştır. Aşılarla ilgili sorularınızı internetteki doğrulanmamış kaynaklar yerine aile hekiminize ya da çocuk doktorunuza sormanız en sağlıklı yoldur.

Aşı yapılmaması veya ertelenmesi gereken durumlar

Aşının yapılıp yapılmayacağına sağlık personeli karar verir. Genel olarak şu durumlar özel değerlendirme gerektirir:

• Daha önceki bir aşı dozuna karşı ağır alerjik reaksiyon öyküsü
• Yüksek ateşli, ağır seyirli bir hastalık
• Bağışıklık sistemini baskılayan hastalık ya da tedaviler (canlı aşılar açısından)
• Yakın zamanda kan ürünü veya bazı özel tedaviler almış olmak

Aksayan aşılar nasıl tamamlanır?

Hastalık, taşınma ya da başka nedenlerle bir aşının zamanında yapılamaması sık karşılaşılan bir durumdur. Bu durumda aşı programına baştan başlamak gerekmez; aile hekiminiz eksik dozları uygun aralıklarla tamamlayacak bir yakalama planı oluşturur. Önemli olan, aksamayı fark ettiğiniz anda vakit kaybetmeden başvurmanızdır.

Çocuğunuzun aşı geçmişini aile sağlığı merkezinizdeki kayıtlardan ve e-Nabız sistemi üzerinden takip edebilirsiniz. Aşı kartını saklamak, özellikle okul kaydı ve yurt dışı seyahatleri sırasında işinizi kolaylaştırır. Yurt dışına seyahat planlıyorsanız, gideceğiniz ülkeye göre ek aşılar gerekebileceğini de unutmayın; bu konuyu seyahatten birkaç hafta önce hekiminizle konuşmanız, aşıların koruyuculuk kazanması için yeterli zaman tanır.

Özel durumlarda aşılama

Prematüre bebekler

Erken doğan bebekler de, tıbbi açıdan aksi bir durum yoksa, aşılarını kronolojik yaşlarına, yani doğum tarihlerinden itibaren geçen süreye göre olurlar. Bu bebekler bazı enfeksiyonları daha ağır geçirebildiği için aşılarının zamanında yapılması ayrıca önem taşır. Yenidoğan yoğun bakımda yatan bebeklerin aşı planı, takip eden hekim tarafından düzenlenir.

Kronik hastalığı olan çocuklar

Astım, kalp hastalığı, böbrek hastalığı, diyabet ya da bağışıklık sistemini etkileyen hastalıkları olan çocuklarda bazı aşılar ek önem kazanır. Örneğin yıllık grip aşısı ve ek pnömokok aşıları bu çocuklar için önerilebilir. Bağışıklığı baskılanmış çocuklarda ise canlı aşıların zamanlaması özel olarak planlanmalıdır.

Aile bireylerinin aşıları

Yenidoğanı korumanın bir yolu da onunla yakın temasta olan kişilerin aşılarının tam olmasıdır. Gebelikte önerilen aşılar, ebeveynlerin, kardeşlerin ve bebeğe bakan diğer kişilerin grip, boğmaca ve kızamık gibi hastalıklara karşı korunmuş olması, bebeğin henüz kendi aşılarını tamamlamadığı dönemde ona ek bir koruma kalkanı sağlar. Kendi aşı durumunuzu da aile hekiminizle gözden geçirebilirsiniz.

Aşı gününü kolaylaştıracak pratik öneriler

• Bebeğinizi rahat, kolay açılabilen giysilerle götürün.
• Sakin ve güven veren bir tutum takının; bebekler ebeveynlerinin kaygısını hissedebilir.
• Aşı sırasında ve hemen sonrasında emzirmek veya sarılmak ağlamayı azaltabilir.
• Daha büyük çocuklara aşı hakkında dürüst ve yaşına uygun bilgi verin, onları korkutacak ifadelerden kaçının.
• Aşı sonrası günü sakin geçirmeyi planlayın ve çocuğunuzu yakından izleyin.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşı sonrasında görülen hafif şikâyetler çoğunlukla evde izlenebilir. Ancak aşağıdaki durumlarda aile hekiminize veya Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları uzmanları ile görüşmeniz önerilir:

• Ateşin 39 °C'nin üzerine çıkması veya 48 saatten uzun sürmesi
• Aşı yerindeki kızarıklık ve şişliğin giderek büyümesi, sıcak ve iltihaplı görünmesi
• Bebeğinizin üç saatten uzun süre teselli edilemeyen biçimde ağlaması
• Beslenmenin belirgin şekilde azalması veya aşırı durgunluk
• Aşı programında aksama olması ya da çocuğunuzun aşı durumundan emin olmamanız

Şu belirtiler görülürse vakit kaybetmeden 112'yi arayın:

• Nefes almada güçlük, hırıltı
• Yüzde, dudaklarda veya dilde şişme
• Vücutta yaygın kurdeşen ve solukluk
• Havale geçirme veya bilinç kaybı
• Aşırı gevşeklik ve uyandırılamama

Aşılar, çocuğunuzun sağlıklı bir gelecek için atacağınız en önemli adımlardan biridir. Aşı takvimini düzenli takip etmek ve sorularınızı sağlık profesyonelleriyle paylaşmak, hem çocuğunuzu hem de çevrenizdeki savunmasız kişileri korumanın en güvenli yoludur.