Anksiyete Bozukluğu ve Panik Atak Belirtileri

Panik atak, birdenbire ortaya çıkan, birkaç dakika içinde doruğa ulaşan yoğun korku ve sıkıntı nöbetidir. Kalp çarpıntısı, nefes darlığı, göğüste sıkışma, titreme ve kontrolü kaybetme ya da ölme korkusu gibi belirtilerle seyreden bu ataklar, ilk kez yaşayan kişiyi çoğu zaman kalp krizi geçirdiğini düşünerek acil servise götürür. Panik atak tek başına bir hastalık değildir; ancak sık tekrarladığında ve kişinin yaşamını kısıtlamaya başladığında panik bozukluk olarak adlandırılan bir kaygı bozukluğunun parçası olabilir. Bu yazıda anksiyete ve panik atak belirtilerini, nedenlerini, tanı sürecini ve etkili tedavi seçeneklerini ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Anksiyete nedir, ne zaman sorun haline gelir?

Anksiyete yani kaygı, tehlike veya belirsizlik karşısında hepimizin yaşadığı doğal bir duygudur. Sınav öncesi heyecan, önemli bir iş görüşmesinden önce hissedilen gerginlik ya da gece karanlık bir sokakta yürürken artan dikkat, vücudumuzun bizi korumaya yönelik sağlıklı tepkileridir. Bu tepki sırasında kalp hızlanır, kaslar gerilir ve dikkat keskinleşir.

Ancak kaygı; gerçek tehlikeyle orantısız hale geldiğinde, uzun süre devam ettiğinde, kişinin kontrol edemeyeceği boyuta ulaştığında ve günlük yaşamı, işi, ilişkileri olumsuz etkilemeye başladığında bir sağlık sorununa dönüşür. Bu durumda Anksiyete Bozukluğu adı verilen tablodan söz edilir. Kaygı bozuklukları en sık görülen ruhsal sorunlar arasında yer alır ve sıklıkla depresyonla birlikte görülebilir.

Başlıca anksiyete bozukluğu türleri

• Yaygın kaygı bozukluğu: Sağlık, iş, aile, para gibi pek çok konuda, çoğu gün, en az altı ay boyunca süren ve kontrol edilemeyen endişe
• Panik bozukluk: Tekrarlayan, beklenmedik panik ataklar ve yeni bir atak geçirme korkusu
• Sosyal kaygı bozukluğu: Başkaları tarafından değerlendirilme, utanç duyma veya küçük düşme korkusu nedeniyle sosyal ortamlardan kaçınma
• Özgül fobiler: Yükseklik, uçak, kapalı alan, hayvanlar gibi belirli durum veya nesnelere karşı yoğun korku
• Agorafobi: Kaçmanın zor olacağı veya yardım alınamayacağı düşünülen yerlerde, örneğin kalabalıkta, toplu taşımada ya da evden uzakta bulunma korkusu

Panik atak belirtileri

Panik atak genellikle aniden başlar, birkaç dakika içinde en yüksek düzeyine ulaşır ve çoğunlukla 10-30 dakika içinde yavaş yavaş geriler. Atak sırasında aşağıdaki belirtilerden birkaçı bir arada görülebilir:

Bedensel belirtiler

• Kalp çarpıntısı veya kalbin çok hızlı atması
• Nefes darlığı, boğuluyormuş gibi hissetme
• Göğüs ağrısı veya göğüste sıkışma
• Terleme, titreme ya da sarsılma
• Baş dönmesi, sersemlik, bayılacakmış gibi olma
• Bulantı veya karın ağrısı
• Ellerde, ayaklarda veya ağız çevresinde uyuşma ve karıncalanma
• Üşüme ya da ateş basması

Ruhsal belirtiler

• Ölüm korkusu
• Kontrolünü kaybetme veya delirme korkusu
• Kendini ya da çevresini gerçek dışı, yabancı hissetme

Ataklar bazen belirgin bir tetikleyici olmadan, hatta uykudan uyandırarak ortaya çıkabilir. Yaşanan yoğun korku nedeniyle kişi zamanla yeni bir atak geçirmekten sürekli endişe etmeye ve atak geçirdiği yerlerden kaçınmaya başlayabilir. Bu kaçınma davranışları, zamanla kişinin yalnız dışarı çıkamaması, araba kullanamaması ya da toplu taşımaya binememesi gibi ciddi kısıtlamalara yol açabilir.

Panik atak kalp krizinden nasıl ayırt edilir?

Panik atak ve kalp krizinin bazı belirtileri birbirine çok benzediği için bu ayrımı kendi başınıza yapmaya çalışmamalısınız. Özellikle ilk kez yaşanan göğüs ağrısı, ileri yaş, kalp hastalığı öyküsü, diyabet, yüksek tansiyon, sigara kullanımı gibi risk faktörlerinin varlığı durumunda mutlaka tıbbi değerlendirme gerekir.

Genel olarak panik atakta belirtiler birkaç dakikada zirveye ulaşıp yarım saat içinde azalırken, kalp krizine bağlı göğüs ağrısı genellikle daha uzun sürer, efor sırasında artabilir ve kola, çeneye ya da sırta yayılabilir. Ancak bu özellikler kesin bir ayrım sağlamaz. Tanıyı ancak hekim muayenesi, elektrokardiyografi ve gerekli tetkiklerle koymak mümkündür.

Yaygın anksiyetenin belirtileri

Panik ataktan farklı olarak yaygın kaygı bozukluğunda belirtiler daha süreklidir:

• Kontrol edilemeyen, sürekli endişe ve kötü bir şey olacak hissi
• Huzursuzluk, gerginlik, diken üstünde olma hali
• Kolay yorulma
• Dikkatini toplayamama, zihnin boşalması
• Sinirlilik
• Kas gerginliği, boyun ve sırt ağrıları
• Uykuya dalmakta güçlük veya huzursuz uyku
• Mide-bağırsak şikâyetleri ve baş ağrısı

Anksiyete ve panik atak neden olur?

Kaygı bozuklukları genellikle birden fazla etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar:

• Genetik yatkınlık: Ailede kaygı bozukluğu veya depresyon öyküsü
• Beyin kimyası: Korku ve stres tepkisini düzenleyen sistemlerdeki dengesizlikler
• Kişilik özellikleri: Mükemmeliyetçilik, kontrol ihtiyacı, belirsizliğe tahammülsüzlük
• Stresli yaşam olayları: Kayıplar, travmalar, iş ve ilişki sorunları
• Çocukluk dönemi deneyimleri
• Uyarıcı maddeler: Aşırı kafein, enerji içecekleri, bazı ilaçlar ve madde kullanımı; ayrıca alkol ya da madde yoksunluğu
• Bedensel hastalıklar: Tiroid bezinin aşırı çalışması, kalp ritim bozuklukları, astım ve kan şekeri düşüklüğü gibi durumlar benzer belirtilere yol açabilir.

Tanı nasıl konur?

Tanı, bir ruh sağlığı uzmanının yaptığı ayrıntılı görüşmeyle konur. Belirtilerin ne zaman başladığı, ne sıklıkla tekrarladığı, nelerin tetiklediği ve günlük yaşamınızı nasıl etkilediği değerlendirilir.

Bedensel nedenlerin dışlanması da tanı sürecinin önemli bir parçasıdır. Bu amaçla hekiminiz tiroid testleri, kan şekeri, elektrokardiyografi gibi tetkikler isteyebilir. Panik atak yaşayan pek çok kişi, defalarca acil servise başvurup tetkikleri normal çıktıktan sonra ancak bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirilir. Bedensel nedenler dışlandıktan sonra doğru tanıya ulaşmak, gereksiz kaygı ve tetkiklerin önüne geçer.

Tedavi seçenekleri

Anksiyete bozuklukları ve panik bozukluk, tedaviye iyi yanıt veren rahatsızlıklardır. Tedavi kişiye özel olarak planlanır.

Psikoterapi

Bilişsel davranışçı terapi, kaygı bozukluklarının tedavisinde etkinliği en iyi gösterilmiş yöntemlerden biridir. Bu terapide kişi:

• Bedensel belirtileri felaket gibi yorumlayan düşünce kalıplarını fark etmeyi ve değiştirmeyi öğrenir
• Kaçındığı durumlarla kontrollü ve kademeli olarak yüzleşir
• Nefes ve gevşeme teknikleri gibi baş etme becerileri kazanır

İlaç tedavisi

Hekiminiz gerekli görürse kaygı bozukluklarının uzun dönem tedavisinde kullanılan ilaçları önerebilir. Bu ilaçların etkisi genellikle birkaç hafta içinde ortaya çıkar ve düzenli kullanım gerektirir. Bazı sakinleştirici ilaçlar ise bağımlılık riski taşıdığından yalnızca hekim kontrolünde ve kısa süreli kullanılmalıdır. Hiçbir ilacı kendi başınıza başlamamalı, bırakmamalı veya dozunu değiştirmemelisiniz.

İlaç ve psikoterapinin birlikte uygulanması pek çok hastada daha iyi sonuç sağlar. Tedavinin başında belirtilerde hemen düzelme olmaması cesaretinizi kırmamalıdır; iyileşme çoğu zaman adım adım gerçekleşir. Tedaviye düzenli devam etmek, kontrollere gitmek ve yaşadığınız değişiklikleri hekiminizle paylaşmak, kalıcı sonuç alınmasında belirleyici rol oynar.

Panik atak sırasında neler yapabilirsiniz?

• Yavaş nefes alın: Burnunuzdan yavaşça nefes alın, kısa bir süre tutun ve ağzınızdan yavaşça verin. Hızlı ve derin nefes almak belirtileri artırabilir.
• Kendinize hatırlatın: Daha önce panik atak tanısı aldıysanız, yaşadığınızın panik atak olduğunu ve geçeceğini kendinize hatırlatın.
• Ortama odaklanın: Etrafınızda gördüğünüz, duyduğunuz ve dokunduğunuz şeyleri tek tek fark etmeye çalışın.
• Kaçmaya çalışmayın: Mümkünse bulunduğunuz yerde kalın; kaçınma, korkunun zamanla büyümesine yol açabilir.

Günlük yaşamda kaygıyı azaltmak için öneriler

• Düzenli fiziksel aktivite yapın; yürüyüş bile kaygıyı azaltmaya yardımcı olabilir.
• Kafein, enerji içecekleri ve alkol tüketiminizi sınırlayın.
• Düzenli uyumaya özen gösterin.
• Nefes egzersizleri ve gevşeme tekniklerini düzenli olarak uygulayın.
• Endişelerinizi güvendiğiniz kişilerle paylaşın.
• İnternette belirtileriniz hakkında sürekli araştırma yapmaktan kaçının; bu durum kaygıyı artırabilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almanız önerilir:

• Tekrarlayan panik ataklar yaşıyorsanız
• Yeni bir atak geçirme korkusuyla yaşıyorsanız
• Atak yaşama korkusu nedeniyle belirli yerlerden, toplu taşımadan veya yalnız kalmaktan kaçınıyorsanız
• Endişeleriniz kontrol edilemez hale geldiyse ve işinizi, ilişkilerinizi etkiliyorsa
• Kaygınızla başa çıkmak için alkol veya sakinleştiricilere başvuruyorsanız
• Kaygıya depresif belirtiler eşlik ediyorsa

İlk kez yaşanan göğüs ağrısı veya sıkışma, kola, çeneye ya da sırta yayılan ağrı, bayılma, şiddetli nefes darlığı ya da belirtilerin her zamankinden farklı olması durumunda bunu panik atak olarak kabul etmeyin ve vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa da acil yardım almanız gerekir.

Anksiyete ve panik atak şikâyetlerinizin değerlendirilmesi için Psikiyatri uzmanları ile görüşebilirsiniz. Doğru tanı ve uygun tedaviyle kaygınızı kontrol altına almak ve hayatınızı yeniden kısıtlamasız yaşamak mümkündür.