Alerjik Rinit (Saman Nezlesi) Belirtileri ve Aşı Tedavisi

Alerjik rinit, burun iç yüzeyinin polen, ev tozu akarı, hayvan tüyü veya küf mantarı gibi normalde zararsız maddelere karşı aşırı bir bağışıklık tepkisi vermesiyle ortaya çıkan, son derece yaygın bir hastalıktır. Halk arasında saman nezlesi olarak da bilinen alerjik rinit; hapşırık nöbetleri, burun akıntısı, burun tıkanıklığı ve kaşıntıyla kendini gösterir. Hayatı tehdit eden bir hastalık olmasa da uyku kalitesini, iş ve okul performansını ve genel yaşam kalitesini belirgin biçimde düşürebilir. Ayrıca astım gelişimiyle yakından ilişkili olduğu için ciddiye alınması gerekir.

Bu yazıda alerjik rinitin nedenlerini, belirtilerini, soğuk algınlığından farkını, tanı yöntemlerini, ilaç tedavisini ve alerji aşısı olarak bilinen immünoterapinin kimlere uygun olduğunu bulacaksınız.

Alerjik rinit nedir?

Bağışıklık sistemimiz vücudu mikroplara karşı korumakla görevlidir. Alerjisi olan kişilerde ise bağışıklık sistemi, polen veya ev tozu akarı gibi zararsız maddeleri tehlikeli olarak algılar ve bunlara karşı IgE adı verilen antikorlar üretir. Kişi bu maddelerle yeniden karşılaştığında burun mukozasındaki hücrelerden histamin gibi kimyasallar salgılanır ve hapşırık, kaşıntı, akıntı ve tıkanıklık gelişir.

Alerjik Rinit genellikle çocukluk veya gençlik döneminde başlar; ancak her yaşta ortaya çıkabilir. Ailede alerji, astım veya egzama öyküsü bulunması riski artırır.

Alerjik rinit türleri

Mevsimsel alerjik rinit (saman nezlesi)

Belirli mevsimlerde ortaya çıkan ve çoğunlukla polen alerjisine bağlı olan türdür. Türkiye'de ağaç polenleri genellikle ilkbaharın başında, çayır ve çimen polenleri ilkbahar sonu ve yaz başında, yabani ot polenleri ise yaz sonu ve sonbaharda yoğunlaşır. Belirtiler, kişinin duyarlı olduğu polenin havada bulunduğu dönemlerde artar.

Yıl boyu süren alerjik rinit

Ev tozu akarı, evcil hayvan tüyü ve salgıları, küf mantarları ve hamamböceği gibi iç ortam alerjenlerine bağlıdır. Belirtiler yıl boyunca devam eder; özellikle sabahları, yatak toplarken veya kapalı ortamlarda artabilir.

Bazı kişilerde her iki tür bir arada bulunabilir.

Alerjik rinit belirtileri

• Hapşırık nöbetleri: Özellikle sabahları art arda gelen hapşırıklar.
• Burun akıntısı: Genellikle berrak ve sulu.
• Burun tıkanıklığı: Uykuyu bozabilir, ağızdan nefes almaya yol açabilir.
• Burun, damak, boğaz ve kulakta kaşıntı.
• Gözlerde kaşıntı, sulanma ve kızarıklık: Alerjik konjonktivit sıklıkla alerjik rinite eşlik eder.
• Geniz akıntısı ve öksürük.
• Koku alma duyusunda azalma.
• Yorgunluk, dikkat dağınıklığı ve uyku kalitesinde bozulma.
• Çocuklarda göz altlarında morluk, burnu sürekli yukarı doğru kaşıma ve burun üzerinde çizgi oluşması.

Alerjik rinit mi, soğuk algınlığı mı?

İki durum birbirine benzediği için sık karıştırılır. Bazı farklar ayırt etmenize yardımcı olabilir:

• Soğuk algınlığı genellikle 7-10 gün içinde geçer; alerjik rinit ise alerjenle temas sürdükçe haftalarca veya aylarca devam eder.
• Soğuk algınlığında ateş, kas ağrısı ve boğaz ağrısı olabilir; alerjik rinitte ateş görülmez.
• Alerjik rinitte kaşıntı, özellikle burun ve göz kaşıntısı belirgindir.
• Alerjik rinit her yıl aynı mevsimde tekrarlıyorsa ya da belirli ortamlarda artıyorsa alerji olasılığı yüksektir.

Alerjik rinit tanısı

Tanı, hekim tarafından alınan ayrıntılı öykü ve muayeneyle başlar. Belirtilerin ne zaman başladığı, hangi mevsimlerde veya ortamlarda arttığı, evde evcil hayvan bulunup bulunmadığı, ailede alerji öyküsü ve eşlik eden astım veya egzama gibi durumlar sorgulanır. Burun içi muayene edilir.

Alerjinin hangi maddeye karşı olduğunu belirlemek için şu testler kullanılır:

• Deri prik testi: Ön kol derisine çeşitli alerjen solüsyonları damlatılarak hafifçe çizilir ve 15-20 dakika sonra kızarıklık ve kabarıklık değerlendirilir. Hızlı ve güvenilir bir yöntemdir. Test öncesi bazı alerji ilaçlarının belirli bir süre kesilmesi gerekebilir; bu konuda hekiminizin önerilerine uymalısınız.
• Kanda spesifik IgE ölçümü: Deri testinin yapılamadığı durumlarda tercih edilebilir.
• Burun provokasyon testi: Seçilmiş durumlarda kullanılır.

Test sonuçları, mutlaka belirtilerle birlikte yorumlanmalıdır; çünkü testte duyarlılık saptanan her madde şikâyete yol açmayabilir. İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları uzmanları, test sonuçlarını ve belirtilerinizi birlikte değerlendirerek size uygun tedavi planını oluşturur.

Alerjik rinit tedavisi

Tedavinin üç temel ayağı vardır: alerjenden korunma, ilaç tedavisi ve uygun hastalarda alerjen immünoterapisi.

Alerjenden korunma

Polen alerjisi olanlar için:

• Polen yoğunluğunun yüksek olduğu günlerde ve saatlerde dışarıda uzun süre kalmaktan kaçının.
• Polen mevsiminde ev ve araba camlarını kapalı tutun.
• Dışarıdan geldiğinizde kıyafetlerinizi değiştirin, yüzünüzü ve saçlarınızı yıkayın.
• Çamaşırları dışarıda kurutmayın.
• Dışarıda güneş gözlüğü kullanmak gözleri polenden korumaya yardımcı olabilir.

Ev tozu akarı alerjisi olanlar için:

• Yastık ve yatağınız için akar geçirmez kılıflar kullanın.
• Çarşaf ve yastık kılıflarını haftada bir sıcak suyla yıkayın.
• Yatak odasında halı, ağır perde ve peluş oyuncak sayısını azaltın.
• Ev içi nemi düşük tutun ve düzenli havalandırın.

Hayvan alerjisi olanlar için: Mümkünse evcil hayvanı yatak odasına sokmamak ve düzenli temizlik yapmak belirtileri azaltabilir.

İlaç tedavisi

Alerjik rinit tedavisinde kullanılan başlıca ilaç grupları şunlardır:

• Burun spreyleri: Burundaki alerjik iltihabı azaltan spreyler, özellikle burun tıkanıklığında etkilidir ve düzenli kullanıldığında en iyi sonucu verir.
• Antihistaminikler: Hapşırık, kaşıntı ve akıntıyı azaltır; tablet, şurup veya sprey formları bulunur.
• Göz damlaları: Göz belirtileri belirgin olanlarda kullanılabilir.
• Tuzlu su ile burun yıkama: Alerjenlerin ve salgıların burundan temizlenmesine yardımcı olur.
• Diğer ilaçlar: Seçilmiş hastalarda hekim tarafından önerilebilir.

Burun açıcı spreyler kısa süreli rahatlama sağlasa da birkaç günden uzun kullanıldığında burun tıkanıklığını kalıcı hale getirebilir. Hangi ilacın ne şekilde kullanılacağına hekiminiz karar vermelidir.

Alerji aşısı (alerjen immünoterapisi)

Alerji aşısı, alerjik rinitin altta yatan nedenine yönelik, bağışıklık sisteminin alerjene karşı toleransını artırmayı amaçlayan tek tedavi yöntemidir. Bu tedavide, kişinin alerjik olduğu madde (örneğin belirli bir polen veya ev tozu akarı) düşük miktarlardan başlanarak düzenli aralıklarla verilir. Zamanla bağışıklık sistemi bu maddeye daha az tepki vermeyi öğrenir.

Alerji aşısı kimlere uygun?

• Testlerle alerjisi kanıtlanmış ve belirtileri bu alerjenle uyumlu olan kişiler
• Alerjenden korunma ve ilaç tedavisine rağmen belirtileri kontrol altına alınamayanlar
• İlaçları uzun süre kullanmak istemeyen veya ilaçların yan etkilerinden etkilenenler
• Alerjik rinitle birlikte hafif-orta, kontrol altındaki astımı olan bazı hastalar

Nasıl uygulanır?

• Deri altı enjeksiyon: Hastanede veya sağlık kuruluşunda, hekim gözetiminde yapılır. Olası bir alerjik reaksiyona karşı uygulama sonrası bir süre gözlem gerekir.
• Dil altı tablet veya damla: İlk doz hekim gözetiminde alınır, sonrasında evde uygulanabilir.

Tedavi genellikle üç ila beş yıl sürer. Etkisi ilk aylarda başlayabilir ve tedavi tamamlandıktan sonra da yıllarca sürebilir. Bazı çalışmalar, çocuklarda alerji aşısının astım gelişme riskini azaltabileceğini ve yeni alerjilerin gelişimini sınırlayabileceğini göstermektedir.

Alerji aşısı her hasta için uygun değildir. Kontrolsüz ağır astım, bazı kalp hastalıkları ve bazı ilaç kullanımları gibi durumlar tedaviye engel olabilir. Tedavinin bir alerji uzmanı tarafından planlanması ve takip edilmesi gerekir.

Alerjik rinit ve astım ilişkisi

Burun ve bronşlar aynı solunum yolunun parçalarıdır. Alerjik riniti olan kişilerde astım gelişme riski daha yüksektir ve astım hastalarının önemli bir kısmında alerjik rinit de bulunur. Alerjik rinitin iyi tedavi edilmesi, astım kontrolünü de olumlu etkileyebilir. Hışıltı, gece öksürüğü veya nefes darlığı gibi belirtileriniz varsa bunları hekiminize mutlaka söylemelisiniz.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda hekime başvurmanız önerilir:

• Hapşırık, burun akıntısı ve tıkanıklığınız her yıl aynı mevsimde tekrarlıyorsa
• Belirtileriniz uykunuzu, işinizi veya okul başarınızı etkiliyorsa
• Kullandığınız ilaçlar yeterli rahatlama sağlamıyorsa
• Burun açıcı spreylere bağımlı hale geldiğinizi düşünüyorsanız
• Hışıltı, öksürük veya nefes darlığı gibi astım belirtileri eşlik ediyorsa
• Sık sinüzit veya kulak enfeksiyonu geçiriyorsanız

Alerji aşısı sırasında veya herhangi bir alerjenle temas sonrası yaygın kaşıntı ve kurdeşen, dudak veya dilde şişme, nefes darlığı, hışıltı, ses kısıklığı, baş dönmesi veya bayılma hissi gelişirse bu durum ağır alerjik reaksiyon (anafilaksi) olabilir; vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Alerjik rinit, doğru tanı ve kişiye özel bir tedavi planıyla iyi kontrol edilebilen bir hastalıktır. Belirtilerinizi mevsimlik bir rahatsızlık diye geçiştirmek yerine bir uzmana danışmanız, hem bugünkü yaşam kalitenizi artırır hem de olası astım gibi sorunların önüne geçilmesine yardımcı olabilir.